तीज–ऋषिपञ्चमीमा खोजिने दतिउन : परम्परासँग जोडिएको जडीबुटी, गाउँघरमै आम्दानीको अवसर

तीज नजिकिँदै जाँदा नेपाली गाउँघरमा एउटा सामान्य झारको माग पनि बढ्ने गर्छ – दतिउन, अर्थात् अपामार्ग। खेतबारी, बाटोछेउ, खाली जमिन तथा झाडी आसपास सहजै उम्रिने दतिउन सामान्य अवस्थामा धेरैको नजरमा झारजस्तो देखिए पनि नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा यसको आफ्नै विशेष स्थान छ। विशेषगरी ऋषिपञ्चमीका दिन दतिउन प्रयोग गर्ने परम्परा रहेकाले तीज पर्वसँग यसको सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ।

ऋषिपञ्चमीलाई शुद्धीकरण, प्रायश्चित्त र सप्तऋषिको पूजासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यस दिन कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वसिष्ठ गरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ। विभिन्न समुदाय र स्थानअनुसार विधि फरक भए पनि दतिउनलाई दन्तुनका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन धेरै ठाउँमा पाइन्छ। कतिपय परम्परामा वर्षभरिका दिनको प्रतीकका रूपमा ३६५ वटा दतिउनका टुक्रा प्रयोग गर्ने उल्लेखसमेत पाइन्छ। यसको मूल भाव धार्मिक शुद्धीकरण, आत्मसंयम र आफ्नो आचरणप्रति आत्मचिन्तनसँग जोडिएको सांस्कृतिक मान्यता हो।

दतिउनको महत्व धार्मिक संस्कारमा मात्र सीमित छैन। अपामार्ग (Achyranthes aspera) नामले चिनिने यो वनस्पति परम्परागत तथा आयुर्वेदिक प्रयोगमा पनि उल्लेखित जडीबुटी हो। यसको जरा, पात, डाँठ, बीउ तथा सम्पूर्ण बिरुवालाई विभिन्न परम्परागत प्रयोजनमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। विशेषगरी दतिउनको डाँठलाई दन्तुनका रूपमा प्रयोग गर्ने चलनले यसको नाम र मुखको सरसफाइसँगको सम्बन्धलाई समेत देखाउँछ। यद्यपि यसबाट गिजाको रोग, संक्रमण वा अन्य स्वास्थ्य समस्या निश्चित रूपमा निको हुन्छ भन्ने दाबी गर्नुभन्दा परम्परागत प्रयोगका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक मागलाई गाउँघरका किसान तथा जडीबुटी संकलकले सानो आम्दानीको अवसरका रूपमा पनि उपयोग गर्न सक्छन्। सामान्य समयमा खेतबारीमा आफैं उम्रिने दतिउनलाई पहिचान गरेर सफा ठाउँबाट संकलन गर्ने, राम्रोसँग छुट्याउने, सफा र उपयुक्त आकारका डाँठ तयार गर्ने तथा तीज–ऋषिपञ्चमीको समयलाई लक्षित गरेर स्थानीय बजार, धार्मिक सामग्री पसल वा प्रत्यक्ष ग्राहकसम्म पुर्‍याउन सके मौसमी बिक्री गर्न सकिन्छ। विशेष पर्वमा आवश्यक पर्ने सामग्री भएकाले माग हुने समय पहिचान गरेर बिक्री गर्ने हो भने सामान्य झारका रूपमा खेर जाने वनस्पतिबाट समेत केही अतिरिक्त आम्दानी लिन सकिने सम्भावना देखिन्छ।

तर व्यावसायिक रूपमा संकलन गर्दा जथाभावी उखेलेर प्राकृतिक स्रोत नष्ट गर्नेभन्दा दिगो संकलन र संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। विषादी प्रयोग भएको खेतबारी, फोहोर वा प्रदूषित ठाउँबाट दतिउन संकलन गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, दतिउनलाई औषधिका रूपमा बेच्दा रोग निको पार्ने निश्चित दाबी गर्नु वा चिकित्सकीय उपचारको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।