खेतबारीका निःशुल्क सुरक्षाकर्मी: माकुराको महत्त्व र संरक्षण

हाम्रै ‘साथी’ माथि किन जाइलाग्दै छौँ हामी ?

सानो देख्नेबित्तिकै तर्सिने, जालो लगाउँदा फोहोर मान्ने र जताततै विषादी छर्केर सखाप पार्ने हाम्रो बानीले गर्दा आज खेतबारीका सबैभन्दा इमानदार ‘निःशुल्क सुरक्षाकर्मी’हरू संकटमा छन्। अन्जानमा हामीले तिनै जीवलाई मारिरहेका छौँ, जसले दिनरात नभनी हाम्रो बाली खाइदिने शत्रु कीराहरूसँग लडिरहेका हुन्छन्। शत्रु कीरा मार्ने निहुँमा कडा रासायनिक विषादीको प्रयोग गर्दा र खेतीपातीका परम्परागत प्राकृतिक तरिकाहरू भुल्दै जाँदा हामीले आफ्नै रक्षकलाई सिध्याइरहेका छौँ। अब समय आएको छ— माकुरोलाई डरको रूपमा होइन, किसानको अभिन्न मित्रको रूपमा चिनौँ र यसको संरक्षण गरौँ।

परिचय: कीरा होइन, अराक्निडा

धेरैलाई लाग्न सक्छ माकुरो एक कीरा हो। तर, विज्ञानका अनुसार माकुरो ‘कीरा’ (Insecta) वर्गमा पर्दैन। यो ‘अराक्निडा’ (Arachnida) वर्गमा पर्दछ। कीराका ६ वटा खुट्टा र शरीर तीन भागमा बाँडिएको हुन्छ भने माकुराका ८ वटा खुट्टा र शरीर दुई भागमा मात्र बाँडिएको हुन्छ। यही भिन्नताले यसलाई अन्य कीराभन्दा विशिष्ट र शक्तिशाली शिकारी बनाउँछ।

१. माकुराको सङ्ख्या किन घट्दै छ?

आधुनिक खेती प्रणालीका केही गलत अभ्यासले माकुराको विनाश भइरहेको छ:

• विषादीको अन्धाधुन्ध प्रयोग: हानिकारक कीरा मार्न छरिने विषादीले मित्रजीव माकुरालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ।

• बालीका अवशेष जलाउनु: धान वा गहुँ काटेपछि खेतमा बाँकी रहेका ठुटा वा पराल जलाउँदा त्यहाँ आश्रय लिइरहेका लाखौँ माकुरा र तिनका फूलहरू नष्ट हुन्छन्।

• अत्यधिक खनजोत: जमिन धेरै खनजोत गर्दा माटोको सतहमा बस्ने र दुलो बनाएर बस्ने ‘ब्वाँसो माकुरा’ जस्ता शिकारीहरूको बासस्थान बिग्रिन्छ।

२. किसानका लागि माकुराको महत्त्व

माकुरोलाई खेतबारीमा स्वागत गर्नुपर्ने मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

• प्राकृतिक शत्रु नियन्त्रण: यो एक ‘सर्वभक्षी शिकारी’ हो, जसले बालीलाई नोक्सान गर्ने विभिन्न कीराहरूलाई आफ्नो आहारा बनाउँछ।

• अग्रिम सुरक्षा: शत्रु कीराहरू खेतमा सक्रिय हुनुभन्दा पहिले नै माकुराहरू त्यहाँ पुगिसकेका हुन्छन्। यसले गर्दा शत्रु कीराको सङ्ख्या बढ्नै पाउँदैन।

• लागतमा कमी: माकुराले सित्तैमा कीरा नियन्त्रण गरिदिने हुनाले किसानको विषादी किन्ने खर्च बचत हुन्छ।

३. माकुराले सखाप पार्ने प्रमुख कीराहरू

माकुराले विभिन्न बालीमा लाग्ने शत्रु कीराहरूलाई नियन्त्रण गर्छ:

• धान बालीमा: गवारो (Stem Borer), फड्के कीरा (Plant Hoppers) र पात बेरुवा।

• तरकारी बालीमा: लाही कीरा (Aphids), सेतो झिँगा (Whiteflies) र विभिन्न पुतलीका लाभ्रेहरू।

• अन्य: बालीमा रोग सार्ने साना भुसुना र झिँगाहरू।

४. नेपालमा पाइने मुख्य माकुराहरू

नेपालमा ५८३ भन्दा बढी प्रजातिका माकुरा अभिलेख गरिएका छन्। खेतबारीमा मुख्यतया चार प्रकारका माकुरा देखिन्छन्:

१. फड्कने माकुरो (Jumping Spiders): यिनले जालो बनाउँदैनन्, बरु आँखाले टाढैबाट कीरा देख्छन् र झम्टेर पक्रन्छन्।

२. ब्वाँसो माकुरो (Wolf Spiders): यिनीहरू जमिनको सतहमा छिटो दौडेर शिकार गर्छन्।

३. गंगटो माकुरो (Crab Spiders): यिनीहरू फूल वा पातको रङसँग मिल्ने गरी लुकेर बस्छन् र कीरा आउनासाथ पक्रन्छन्।

४. जालो बुन्ने माकुरो (Orb-weaver Spiders): यिनले चक्राकार जालो बनाएर उड्ने कीराहरूलाई फसाउँछन्।

५. माकुरा संरक्षणका उपायहरू (एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन – IPM)

माकुराको सङ्ख्या बढाउन किसानले निम्न विधिहरू अपनाउन सक्छन्:

• बासस्थान व्यवस्थापन: खेतको आलीमा थोरै झारपात वा घाँस छोडिदिने ताकि माकुराले त्यहाँ शरण लिन सकोस्।

• मल्चिङको प्रयोग: बिरुवाको फेदमा सुकेको पराल वा पात राख्दा भुइँमा बस्ने माकुरालाई लुक्न सजिलो हुन्छ।

• पुष्प-किनारा खेती: खेतको वरिपरि सयपत्री, सूर्यमुखी वा तोरी लगाउनाले मित्रजीवहरू आकर्षित हुन्छन्।

• ‘स्पाइडर नर्सरी’ बनाउने: बाली काटिसकेपछि खेतको कुनामा पराल वा बाँसका कप्टेरा प्रयोग गरी स-साना सेल्टर (आश्रयस्थल) बनाइदिने।

• विषादीको बुद्धिमानी छनोट: रासायनिक विषादीको सट्टा निम, तीतेपाती वा झोल मल जस्ता वनस्पतिजन्य ओखती प्रयोग गर्ने। यदि रासायनिक विषादी प्रयोग गर्नै परेमा ‘स्पट स्प्रे’ (कीरा लागेको ठाउँमा मात्र) गर्ने।

• पराल नजलाउने: बालीका अवशेषलाई नजलाई कुहाएर मल बनाउने, जसले गर्दा माकुराका अण्डाहरू सुरक्षित रहन्छन्।

खेतबारीमा माकुरो देखिनु भनेको त्यहाँको प्रकृति स्वस्थ छ भन्ने संकेत हो। हामीले माकुरोको संरक्षण मात्र गर्यौँ भने पनि बालीमा लाग्ने ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म शत्रु कीराहरू प्राकृतिक रूपमै कम हुन्छन्। तसर्थ, “विषादी मुक्त खेती र स्वस्थ खानपान”का लागि माकुरो जस्ता मित्रजीवहरूको संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो।