देखासिखीमा बाख्रा पाल्दा ‘घर न घाटको’ भइने डर: १ करोड ४२ लाख बाख्राको भीडमा कसरी बन्ने सफल व्यवसायी ?

नेपालमा पछिल्लो समय बाख्रापालन केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र रहेन, यो एउत व्यावसायिक लहरकै रूपमा अगाडि बढेको छ। राष्ट्रिय कृषि गणना २०७८ को पछिल्लो नतिजा अनुसार नेपालमा बाख्राको सङ्ख्या १ करोड ४२ लाख ४२ हजार पुगेको छ, जुन १० वर्षअघिको तुलनामा करिब ३२ लाखले बढी हो। यसरी बाख्राको सङ्ख्यामा आएको उछालले यो क्षेत्रमा उत्साह थपेको त छ, तर सँगसँगै “अरूको देखासिखी” गर्ने घातक प्रवृत्तिका कारण धेरै युवाहरू जोखिममा समेत परेका छन्। आर्थिक सर्वेक्षण २०८०/८१ अनुसार नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन मा कृषि क्षेत्रको योगदान २४.१ प्रतिशत रहेको छ, जसमा पशुपालन र विशेषगरी बाख्रापालनको भूमिका मेरुदण्डका रूपमा देखिएको छ।

बाख्रापालनमा लागेका करिब २८ लाख कृषक परिवारमध्ये अधिकांश अझै पनि परम्परागत शैलीमै सीमित छन्। औसतमा एउटा परिवारले ३.२ वटा मात्र बाख्रा पाल्ने गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। अचेल बजारमा ‘बोअर’ वा अन्य विदेशी जातका बाख्राको चर्चा सुनेकै भरमा, कुनै अध्ययन र योजना बिना लाखौँको खोर बनाउने र पछि घाँसको अभावमा व्यवसाय नै बन्द गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ। विज्ञहरूका अनुसार बाख्रापालन पूर्णतः घाँसमा आधारित व्यवसाय हो। यदि बाह्रै महिना हरियो घाँस (डाले र भुईँ घाँस) को प्रबन्ध छैन भने जतिसुकै महँगो खोर बनाए पनि व्यवसाय सफल हुन सक्दैन। खोरमा गरिने खर्च कुल लगानीको १० प्रतिशत भन्दा बढी हुनुहुँदैन भन्ने कुरालाई धेरैले बिर्सिँदा “घर न घाटको” हुनुपर्ने स्थिति सिर्जना भएको छ।

सफल व्यवसायी बन्नका लागि केवल लगानी मात्र होइन, प्राविधिक ज्ञान पनि उत्तिकै जरुरी छ। बाख्रा छनोट गर्दा कम्तीमा ६ पुस्तासम्म हाडनाता नपरेको पाठापाठी रोज्नुपर्छ, नत्र बाख्राको वृद्धिदर रोकिने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने समस्याले फार्म नै सखाप पार्न सक्छ। नेपालका लागि मासु उत्पादनमा विश्वप्रसिद्ध बोअर, दूध र मासु दुवैका लागि उपयुक्त जमुनापारी, र धेरै पाठापाठी पाउने बारबरी जातहरू निकै सफल देखिएका छन्। त्यस्तै, दूध उत्पादनको ‘रानी’ मानिने सानन् र गुणस्तरीय ऊनका लागि अँगोरा बाख्राको पनि आफ्नै विशेषता छ।

अन्त्यमा, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको तथ्याङ्कीय जानकारी अनुसार व्यावसायिक फार्महरूको हिस्सा बढ्दै जानु सकारात्मक पक्ष हो। तर, छिमेकीको फार्म देखेर हौसिनुभन्दा अघि उचित तालिम लिनु, घाँस खेतीको व्यवस्थापन गर्नु र पशु चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र अघि बढ्नु बुद्धिमानी हुन्छ। १ करोड ४२ लाख बाख्राको यो विशाल तथ्याङ्कमा आफ्नो फार्मलाई नाफामूलक बनाउनका लागि वैज्ञानिक पद्धति र ठोस व्यवसायिक योजना नै एकमात्र विकल्प हो। लहैलहैमा लागेर होइन, अध्ययन र धैर्यताका साथ यो व्यवसाय अगाडि बढाएमा नेपालको हावापानीमा बाख्रापालन समृद्धि ल्याउने प्रमुख आधार बन्न सक्छ।