मरेको माटो ब्युँझाउने पत्कर: जैविक विविधता र चिस्यान संरक्षणको अचुक कडी

हाम्रो समाजमा हिउँद लागेपछि बारीका कान्ला र वनभरि झरेका पातहरू (पत्कर) सोहोरेर आगो लगाउने चलन छ । पत्कर जलाउँदा एकातिर वायु प्रदुषण हुन्छ भने अर्कोतिर माटोलाई उर्वर बनाउने बहुमूल्य जैविक स्रोत नष्ट हुन्छ । आधुनिक कृषि विज्ञानका अनुसार पत्करलाई ‘फोहोर’ होइन, माटोको स्वास्थ्य सुधार्ने

१. पत्करलाई किन महत्व दिने?

वनस्पतिले जमिनको गहिराइबाट लिएका पोषक तत्वहरू तिनका पातहरूमा जम्मा भएका हुन्छन् । जब ती पातहरू झर्छन्, तिनीहरूमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास र अन्य सूक्ष्म तत्वहरू प्रशस्त मात्रामा हुन्छन् । यस्तो बहुमूल्य चीजलाई जलाउनुको सट्टा छापो (Mulch) को रूपमा प्रयोग गर्दा खेतीमा चमत्कारिक सुधार ल्याउन सकिन्छ ।

२. पत्कर छापोका विशिष्ट फाइदाहरू

• सित्तैमा प्राङ्गारिक मल: बजारमा पाइने महँगो रासायनिक मलको विकल्पमा पत्करले काम गर्छ । यो बिस्तारै कुहिएर माटोमा ‘ह्युमस’ (Humus) थप्छ, जसले माटोको उर्वराशक्तिलाई वर्षौंसम्म टिकाइराख्छ ।

• पानीको इन्जिनियरिङ: पत्करले माटोलाई स्पन्ज जस्तै बनाउँछ । यसले वर्षाको पानी सोसेर राख्छ र हिउँदमा सूर्यको तापबाट पानी उड्न दिँदैन । सिँचाइ सुविधा नभएको ठाउँमा पत्करको छापो बिरुवा बचाउने अचुक उपाय हो ।

• गड्यौला र सूक्ष्म जीवको स्वर्ग: माटोलाई खनजोत नगरी खुकुलो बनाउने काम गड्यौलाले गर्छन् । पत्करले ओसिलो र अँध्यारो वातावरण बनाइदिने हुनाले गड्यौलाहरू सक्रिय हुन्छन् र माटोलाई भित्रैदेखि मलिलो बनाउँछन् ।

• जमिनको सुरक्षा कवच: नाङ्गो माटोमा घाम, पानी र हावाको सिधै असर पर्छ । पत्करले माटोको लागि ‘कपडा’ को काम गर्छ, जसले गर्दा माटोको माथिल्लो मलिलो तह बगेर वा उडेर जान पाउँदैन ।

३. पत्कर प्रयोग गर्ने सही तरिका

खेर जाने पत्करलाई दुई तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

1. सिधै छापो हालेर: फलफूलका बिरुवाको फेदमा वा तरकारीको ड्याङमा ३-४ इन्च बाक्लो पत्कर फिँजाउने । यसले झार उम्रिन दिँदैन र चिस्यान जोगाउँछ ।

2. कुहाएर मल बनाएर: यदि सिधै छापो हाल्न सम्भव छैन भने पत्करलाई खाडलमा हालेर, अलिकति गोबरपानी छर्केर कुहाउने । यसबाट बन्ने ‘लिफ मोल्ड’ (Leaf Mold) संसारकै उत्कृष्ट प्राङ्गारिक मल मानिन्छ ।

४. आगो नलगाऔं, माटो जोगाऔं

धेरै किसानले “बारी सफा देखियोस्” भनेर पत्कर जलाउने गर्नुहुन्छ । तर, यो सफाइ होइन, विनाश हो । पत्कर जलाउँदा माटोमा भएका मित्रजीवहरू मर्छन् र माटो कडा र मरुभूमि जस्तो बन्दै जान्छ । बरु, सबै पातपतिङ्गर सोहोरेर बिरुवाको फेदमा थुपार्ने हो भने गोडमेल गर्ने दुःख पनि हट्छ र उत्पादन पनि बढ्छ ।

प्रकृतिले हामीलाई पत्करको रूपमा सित्तैमा मल पठाइदिएको हुन्छ । यो खेर जाने वस्तु होइन, माटोको आयु बढाउने औषधि हो । “पातपतिङ्गर र पत्करलाई नपोखौँ, नपोलौँ; बरु माटो ढाकौँ र सुन फलाऔँ” भन्ने मान्यतालाई अपनाउनु नै आजको आवश्यकता हो ।

यदि तपाईंको बारीमा सुकेका पातहरू धेरै छन् भने, तिनीहरूलाई अलिअलि टुक्रा पारेर (Chop गरेर) बिरुवामा हाल्नुभयो भने ती चाँडो कुहिन्छन् र माटोमा छिटो मिसिन्छन् । यो प्रविधि अपनाउनुस्, तपाईंको सिँचाइको खर्च र दुःख आधाले घट्नेछ !