विषादीको कहर र पुत्काको संकटापन्न अस्तित्व: के हामी १० हजार पर्ने ‘अमृत’ गुमाएर विषको खेती गर्दै त छैनौँ ?
के हामीले अन्जानमै आफ्नै सबैभन्दा असल मित्रलाई विनाश गर्दै त छैनौँ ? खेतीबालीमा लाग्ने शत्रु जीव सखाप पार्न प्रयोग गरिने कडा रासायनिक विषादीले आज हाम्रा हितैषी पुत्का मौरीहरूलाई नै संकटमा पारिरहेको छ। बालीको उत्पादन बढाउन मद्दत गर्ने यी साना र निःस्वार्थ परागसेचकहरू विषादीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउँदा चौरमै मर्ने गर्छन् भने, घारसम्म पुग्नेहरूले अन्य मौरीलाई पनि संक्रमित बनाउँछन्। विषादीले यिनीहरूको स्मरणशक्ति र प्रजनन क्षमतामा समेत गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ। त्यसैले, आधुनिक खेतीका नाममा आफ्नै ‘भाग्य विधाता’ मानिने यी मौरीहरूको अस्तित्व समाप्त पार्नुअघि हामीले सोच्न ढिला भइसकेको छ।
१. पुत्का मौरीको परिचय र रोचक विशेषताहरू
नेपाली गाउँघरमा पुत्का, पुत्को वा पुत्तिको नामले चिनिने यो मौरी अन्य मौरीको तुलनामा निकै फरक र विशेष छ। यसका मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:
टोक्दैनन्: यिनीहरूको खिल नहुने भएकाले यिनीहरूले मानिस वा जनावरलाई टोक्न वा चिल्न सक्दैनन्।
कुशल परागसेचक: यिनीहरू सानाभन्दा साना फूलहरूमा पनि सहजै छिर्न सक्छन्, जसले गर्दा जैविक विविधता जोगाउन र बालीको गुणस्तर बढाउन यिनीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बासस्थान: यिनीहरू प्रायः पुराना घरका भित्ता, ढुङ्गाका काप वा रूखका धोद्रो प्वालहरूमा बस्न मन पराउँछन्।
२. किन हुन्छ पुत्काको मह यति महँगो?
बजारमा अन्य साधारण मह प्रति किलो ८०० देखि १५०० रुपैयाँसम्म पाइन्छ, तर शुद्ध पुत्काको महको मूल्य १० हजार रुपैयाँसम्म पर्नुको पछाडि केही ठोस कारणहरू छन्:
अत्यन्तै न्यून उत्पादन: जहाँ अन्य मौरीले वर्षमा १५ देखि २० किलोसम्म मह दिन्छन्, त्यहाँ पुत्का मौरीको एउटा घारबाट वर्षभरिमा जम्मा ३०० देखि ६०० ग्राम मात्र मह संकलन गर्न सकिन्छ।
उच्च औषधीय गुण: यसलाई ‘अमृत’ समान मानिनुको कारण यसमा हुने प्रचुर एन्टिअक्सिडेन्ट र एन्टि-ब्याक्टेरियल तत्वहरू हुन्। यसलाई क्यान्सर, मधुमेह र आँखाका रोगहरूको आयुर्वेदिक उपचारमा औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
संकलनमा कठिनाइ: यी मौरीले चाका बनाउँदैनन्, बरु अंगुरका झुप्पा जस्ता स-साना ‘हनी पट’ हरूमा मह जम्मा गर्छन्। ती स-साना प्वालबाट मह निकाल्ने प्रक्रिया निकै झन्झटिलो र समय लाग्ने हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय माग: नेपाल मात्र नभई भुटान र भारतका केही क्षेत्रहरूमा पनि यसको माग र मूल्य निकै उच्च छ, जसले गर्दा बजारमा यो सधैँ दुर्लभ र महँगो हुन्छ।
३. जीवनचक्र (Life Cycle)
पुत्का मौरीको जीवनचक्र करिब ५० दिनको अवधिमा चार चरणमा पूरा हुन्छ:
अण्डा: रानु मौरीले सेलभित्र एउटा अण्डा पार्छिन्।
लार्भा: ३ दिनपछि अण्डाबाट लार्भा निस्कन्छ र सेलमा राखिएको खाना खान्छ।
प्युपा: लार्भा हुर्किएपछि कामदार मौरीले सेललाई मैन र रालको मिश्रणले बन्द गरिदिन्छन्, जहाँ यो प्युपामा परिणत भई यसका पखेटा, खुट्टा र आँखा विकसित हुन्छन्।
वयस्क: विकासको प्रक्रिया पूरा भएपछि वयस्क पुत्का मौरी सेलबाट बाहिर निस्कन्छ।
४. किसानका लागि वरदान
पुत्का मौरीलाई किसानको ‘निःस्वार्थ मित्र’ मान्नुका धेरै कारणहरू छन्:
उत्पादनमा वृद्धि: यिनीहरूले बारीका साना फूलहरूको परागसेचन गरिदिँदा फलफूल र तरकारीको उत्पादन ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्छ।
सुरक्षित पालन: खिल नहुने भएकाले बालबालिका र घरपालुवा जनावर नजिकै पनि निर्धक्कसँग पाल्न सकिन्छ। यसका लागि धेरै हेरचाह वा महँगो उपकरणको आवश्यकता पर्दैन।
आधुनिक घार व्यवस्थापन: काठको दुईवटा भाग भएको सानो बाकसमा यसलाई सजिलै पाल्न सकिन्छ। तल्लो भागमा बच्चा हुर्कन्छन् भने माथिल्लो भागमा शुद्ध मह जम्मा हुन्छ।
५. नेपालमा उपलब्धता र स्थानीय नाम
नेपालमा मुख्यतया टेट्रागोनुला इरिडिपेनिस (Tetragonula iridipennis) नामको प्रजाति पाइन्छ। यो समुद्र सतहदेखि १००० मिटर उचाईसम्मका तराई र भित्री मधेशमा बढी भेटिन्छ। यसलाई विभिन्न समुदायमा फरक नामले चिनिन्छ:
पहाडी समुदाय: पुत्का, पुत्को वा पुत्तिको
थारु समुदाय: मङ्ग्रासा
राई (किरात) समुदाय: डमर बी
६. संरक्षणको आवश्यकता
पुत्का मौरी जोगाउनु भनेको हाम्रो भविष्य र प्रकृति जोगाउनु हो। यिनीहरूलाई बचाउन रासायनिक विषादीको सट्टा जैविक खेतीमा जोड दिनुपर्छ। यदि विषादी प्रयोग गर्नै परेमा, मौरीहरू सक्रिय नहुने समय अर्थात् साँझ वा राति मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। साथै, यिनीहरूको प्राकृतिक बासस्थान (पुराना घर र रूखका प्वाल) लाई नबिगारी संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
सानो र खिल नभएको भए पनि पुत्का मौरीको पारिस्थितिक र आर्थिक महत्त्व निकै ठूलो छ। किसानको उत्पादन बढाउनेदेखि औषधीय अमृत उपलब्ध गराउनेसम्मको काम गर्ने यो सानो जीवको संरक्षणमा हामी सबैले ध्यान दिनु जरुरी छ। यो हाम्रो बारीको एउटा सानो कीरा मात्र होइन, यो त समृद्ध किसान र स्वस्थ प्रकृतिको आधार हो।