बाँदरको आतङ्कबाट अब पाइनेछ पूर्ण मुक्ति: बारीमा ‘मरिच’ रोपेर ढुक्क हुनुहोस्

बाँदरको आतङ्कका कारण पहाड र तराईका धेरै किसानहरू खेतीपाती छोडेर जमिन बाँझो राख्न बाध्य छन्। मकै, फलफूल र तरकारी बाली बाँदरले सखाप पारेर हैरान भएका किसानहरूका लागि

मरिच बाँदर र चौपायाबाट सुरक्षित हुनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

• पिरो र कडा गन्ध: मरिचमा हुने ‘पाइपेरिन’ तत्वका कारण यसको स्वाद निकै पिरो हुन्छ र यसको एक प्रकारको विशिष्ट गन्ध हुन्छ, जुन बाँदरलाई मन पर्दैन।

• अखाद्य स्वभाव: बाँदरले सामान्यतया गुलियो, अमिलो वा गुदी भएका फलहरू रुचाउँछन्। मरिचका दानाहरू साना र कडा हुने भएकाले यो उनीहरूको आहारमा पर्दैन।

• बाख्राले नखाने: मरिचका पात र लहरा गाईवस्तु तथा बाख्राले समेत नखाने हुनाले तारबार नगरिएको खुला ठाउँमा पनि यो सुरक्षित रहन्छ।

यही कारणले गर्दा आजभोलि धेरै किसानहरू परम्परागत खेती छोडेर मरिचतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यसको व्यावसायिक खेतीका अन्य प्राविधिक पक्षहरू तल दिइएको छ:

१. उपयुक्त हावापानी र माटो

मरिच खेतीका लागि नेपालको तराई र मध्य पहाडी क्षेत्रका न्यानो र ओसिलो खोँचहरू निकै उपयुक्त छन्।

• तापक्रम: १५ देखि ४० डिग्री सेल्सियससम्मको तापक्रममा यो फस्टाउँछ। २३–३५ डिग्री सेल्सियस यसको वृद्धिका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ।

• उचाइ: समुद्री सतहदेखि करिब १५०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको खेती सफल देखिएको छ।

• माटो: प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थ भएको, ओसिलो तर पानी नजम्ने दोमट वा रातो माटो मरिचका लागि राम्रो हुन्छ।

२. मरिचलाई सहारा दिने उपयुक्त रुखहरू

मरिच एक लहरा प्रजाति भएकोले यसलाई चढ्नका लागि रुखको सहारा अनिवार्य चाहिन्छ। सहाराका लागि तलका रुखहरू उत्तम मानिन्छन्:

• बकाइनो (Bakaino): नेपालका लागि यो सबैभन्दा उत्तम सहारा हो। यो छिटो बढ्छ र यसको बोक्रा खस्रो हुने हुनाले लहरा सजिलै टाँसिन्छ।

• सिल्भर ओक (Silver Oak): व्यावसायिक मरिच खेतीका लागि यो विश्वभरि नै प्रसिद्ध छ। यसले मरिचलाई चाहिने ठिक्कको छाया प्रदान गर्छ।

• सुपारी र नरिवल: पूर्वी नेपालमा सुपारीको रुखमा मरिच चढाएर एउटै लगानीमा दोहोरो आम्दानी लिने गरिएको छ।

• खनायो र सिरिस: यी रुखहरूले मरिचलाई सहारा दिनुका साथै माटोको उर्वराशक्ति पनि बढाउँछन्।

• नोट: आँप जस्ता चिल्लो बोक्रा र धेरै बाक्लो छाया भएका रुखमा मरिच अलि कम फस्टाउँछ।

३. खेती गर्ने तरिका र जातहरू

• जातहरू: नेपालमा व्यावसायिक रूपमा ‘पन्नियुर-१’ (Panniyur-1) जात निकै लोकप्रिय छ। यसका अलावा करिमुन्डा र श्रीकरा जस्ता जातहरू पनि लगाउन सकिन्छ।

• प्रसारण: मरिचको बिरुवा लहराको कटिङ (Cuttings) बाट तयार गरिन्छ। बर्खायाम (असार–साउन) बिरुवा सार्ने सबैभन्दा उपयुक्त समय हो।

• दूरी: सहारा दिने रुखको फेदबाट करिब ३० सेन्टिमिटरको दूरीमा बिरुवा रोप्नुपर्छ।

४. गोडमेल र स्याहारसम्भार

• मलखाद: मरिचलाई धेरै मल चाहिन्छ। हरेक वर्ष वर्षा सुरु हुनुअघि र पछि कुहिएको गोबर मल वा कम्पोस्ट मल बिरुवाको फेदमा हाल्नुपर्छ।

• छाँटकाँट: मरिचलाई आंशिक घाम (करिब ५०%) चाहिन्छ। त्यसैले सहारा दिने रुखका हाँगाहरू धेरै बाक्लो भएमा बेलाबेलामा काँटछाँट गरेर घाम छिर्ने बनाउनुपर्छ।

५. रोग तथा किरा नियन्त्रण

मरिचमा मुख्य गरी ‘छिटो ओइलाउने रोग’ (Quick Wilt) लाग्न सक्छ, जसले गर्दा लहराहरू अचानक सुक्छन्। यसको नियन्त्रणका लागि बिरुवाको फेदमा पानी जम्न दिनुहुँदैन र प्राविधिकको सल्लाहमा बोर्डो मिश्रण वा उपयुक्त ढुसीनाशक छर्कनुपर्छ।

६. बजार र आम्दानीको सम्भावना

• कालो सुन: मरिचलाई “मसलाको राजा” र “कालो सुन” पनि भनिन्छ। यसको बजार मूल्य सधैं उच्च रहन्छ।

• भण्डारण: मरिचलाई राम्ररी सुकाएर २-३ वर्षसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ। त्यसैले बजारमा मूल्य घटेको बेला थन्काएर राख्न र मूल्य बढेको बेला बेच्न सकिन्छ।

• आयात प्रतिस्थापन: नेपालमा वार्षिक अर्बौँको मरिच विदेशबाट आयात हुन्छ। व्यावसायिक खेती गर्न सकेमा यसले स्वदेशी माग पूरा गरी राम्रो आम्दानी दिन सक्छ।

बाँदरको समस्याले जमिन बाँझो राखेर चिन्तित हुनुभन्दा मरिच खेती सुरु गर्नु उत्तम विकल्प हो। थोरै मिहिनेत र हेरचाह गर्ने हो भने यसले २५-३० वर्षसम्म लगातार आम्दानी दिइरहन्छ।

थप जानकारीका लागि स्थानीय कृषि ज्ञान केन्द्र वा कृषि प्राविधिकसँग परामर्श लिनुहोला।