पुतली: समृद्ध कृषिका रंगीन सहयात्री र संरक्षणको आवश्यकता

प्रकृतिका रंगीन र सुन्दर जीव पुतलीहरू केवल हेर्नका लागि मात्र आकर्षक छैनन्, यिनीहरू कृषि प्रणाली र पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) का अभिन्न अंग हुन्। एकजना सचेत किसानका लागि पुतलीहरू ‘बिना ज्यालाका कामदार’ हुन् जसले खेतबारीमा परागसेचन गराई उत्पादन बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। तर विडम्बना, जसको भलाइका लागि पुतलीले दिनरात काम गर्छन्, उनै मानव र किसानका केही असावधानीका कारण आज यी पखेटा भएका मित्रहरू संकटमा परेका छन्।

१. पुतलीको जीवनचक्र: एक चमत्कारिक यात्रा

पुतलीको जीवन ‘पूर्ण रूपान्तरण’ (Complete Metamorphosis) प्रक्रियाबाट गुज्रिन्छ। यसका चार चरणहरू हुन्छन्:

• अण्डा (Egg): पोथी पुतलीले आफूलाई मनपर्ने बिरुवाको पातको तल्लो भागमा स-साना अण्डाहरू पार्छ।

• लार्भा वा झुसिलकिरा (Larva): अण्डाबाट निस्किएपछि यो चरणमा यसले धेरै पातहरू खान्छ र आफ्नो शरीरको वृद्धि गर्छ। धेरै किसानले यसलाई शत्रु जीव ठानेर मार्ने गर्छन्, तर सबै झुसिलकिरा हानिकारक हुँदैनन्।

• प्युपा (Pupa): यो एक शान्त अवस्था हो जहाँ झुसिलकिराले आफूलाई एउटा कठोर खोलभित्र बन्द गर्छ र भित्रभित्रै पुतलीको रूप लिन्छ।

• वयस्क (Adult): प्युपाबाट सुन्दर पखेटा भएको पुतली बाहिर निस्कन्छ, जसले फूलको रस चुस्छ र परागसेचनमा मद्दत गर्छ।

२. पुतलीका जातहरू

नेपाल जैविक विविधतामा धनी छ। यहाँ तराईको गर्मीदेखि हिमालको फेदीसम्म करिब ६६० भन्दा बढी प्रजातिका पुतलीहरू पाइन्छन्। ‘कमन मर्मन’, ‘ब्लु पिकोक्क’, ‘ओरेन्ज ओकलीफ’ र बसाइँसराइ गर्ने ‘मोनाक’ जस्ता पुतलीहरू हाम्रा खेतबारीमा देखिने साझा प्रजाति हुन्।

३. किसानका लागि पुतली किन अपरिहार्य छन्?

• निःशुल्क परागसेचन: पुतलीहरू दिउँसो सक्रिय हुन्छन्। एउटा फूलबाट अर्को फूलमा रस खान जाँदा उनीहरूको खुट्टामा टाँसिएको परागकणले गर्दा फलफूल र तरकारीमा दाना लाग्ने प्रक्रिया (Pollination) पुरा हुन्छ। पुतली नहुने हो भने धेरै बालीको उत्पादनमा भारी गिरावट आउँछ।

• वातावरणको ऐना: पुतलीहरू वातावरणीय परिवर्तनप्रति निकै संवेदनशील हुन्छन्। यदि तपाईंको खेतमा पुतलीहरू देखिन छाडे भने बुझ्नुहोस् कि त्यहाँको माटो वा हावामा विषालु रसायनको मात्रा बढेको छ।

• प्राकृतिक शत्रुको नियन्त्रण: पुतली र तिनका लार्भाहरू चराचुरुङ्गी र अन्य उपयोगी किराका आहारा हुन्, जसले गर्दा खेतबारीको पारिस्थितिक चक्र सन्तुलित रहन्छ।

४. पुतलीहरू लोप हुनुका कारण: किसानको भूमिका

हामीले अन्जानमा गरेका केही गल्तीहरूले पुतलीको अस्तित्व संकटमा पारेका छन्:

• विषादीको जथाभावी प्रयोग: बालीमा लाग्ने ‘शत्रु जीव’ मार्न प्रयोग गरिने कडा रासायनिक विषादीले ‘मित्र जीव’ पुतलीहरूलाई पनि तत्कालै मार्छ।

• बासस्थानको विनाश: खेतका आली सफा गर्ने नाममा त्यहाँ उम्रिएका रैथाने बुट्यान, घाँस र जंगली फूलहरू फाँड्नाले पुतलीले अण्डा पार्ने ठाउँ र आहार गुमाएका छन्।

• एकल खेती प्रणाली (Monoculture): वर्षभरि एउटै मात्र बाली लगाउँदा पुतलीहरूलाई आवश्यक पर्ने विविध फूल र रस पुग्दैन।

• वन विनाश र डढेलो: वनजङ्गल विनाश र डढेलोका कारण उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थान नष्ट भइरहेको छ।

५. पुतलीलाई कसरी जोगाउने र आकर्षित गर्ने?

पुतली जोगाउनु भनेको आफ्नै खेतीको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो। यसका लागि निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:

क) बाली संरक्षणमा सुधार:

• रासायनिक विषादीको सट्टा एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) पद्धति अपनाउने।

• जैविक विषादी वा घरेलु झोल मलको प्रयोगमा जोड दिने।

ख) बगैँचा वा ‘पुतली क्षेत्र’ निर्माण:
खेतको आली वा कुनामा पुतलीलाई मनपर्ने दुई प्रकारका बिरुवा लगाउनु पर्छ:
१. रस दिने फूलहरू (Nectar Plants): सयपत्री, जिन्निया, सूर्यमुखी, लाभाण्डा, तुलसी, र धनियाँ वा सौंफलाई केही मात्रामा फुल्न दिने।
२. आश्रय दिने बिरुवाहरू (Host Plants): कागती वा सुन्तला जातका रुख, आँक (Milkweed), र केही स्थानीय घाँसहरू।

ग) खनिज र पानीको व्यवस्था (Mud Puddling):
खेतको एक कुनामा अलिकति ओसिलो माटो वा हिलो बनाएर राख्दा पुतलीहरूले त्यहाँबाट आवश्यक खनिज र नुन प्राप्त गर्छन्।

पुतली केवल आकाशमा उड्ने रंगीन जीव मात्र होइनन्, यिनीहरू किसानका पखेटा भएका मित्र र प्रकृतिका गहना हुन्। यदि हामीले विषादीको प्रयोग घटाएर उनीहरूका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्न सक्यौं भने मात्र हाम्रो कृषि प्रणाली दिगो र स्वस्थ हुनेछ। आउनुहोस्, आफ्ना खेतबारीलाई केवल बाली फलाउने ठाउँ मात्र होइन, पुतलीहरू झुम्मिने सुन्दर उपवन पनि बनाऔं।