मसलाकी रानी ‘सुकमेल’ को व्यावसायिक क्रान्ति: भान्साको सुगन्धदेखि किसानको गोजी भर्नेसम्मको पूर्ण प्रविध

विश्व बजारमा ‘मसलाकी रानी’ (Queen of Spices)

भनेर चिनिने सुकमेल केसर र भेनिला पछिको विश्वकै तेस्रो महँगो मसला हो। यसको विशिष्ट सुगन्ध र औषधीय गुणका कारण भान्सादेखि ठूला औषधि उद्योगसम्म यसको माग उच्च छ। नेपालको सन्दर्भमा सुकमेलको उपभोग निकै धेरै भए पनि हामी यसमा पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर छौँ। हरेक वर्ष करोडौँ रुपैयाँ बराबरको सुकमेल भारत र अन्य तेस्रो मुलुकबाट भित्रिने गरेको छ। नेपालका पहाडी भेगका धेरै ठाउँको हावापानी सुकमेल खेतीका लागि अत्यन्तै अनुकूल रहेकाले, यसको व्यावसायिक खेती गर्न सके एकातिर आयात प्रतिस्थापन हुनेछ भने अर्कोतिर किसानले अलैँची जस्तै उच्च मूल्य प्राप्त गर्ने नगदे बालीबाट मनग्य आम्दानी गर्न सक्नेछन्।

१. नेपालमा खेतीको सम्भावना

नेपालका पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू ताप्लेजुङ, इलाम, पाँचथर र संखुवासभा जहाँ व्यावसायिक रूपमा अलैँची खेती भइरहेको छ, ती क्षेत्र सुकमेलका लागि पनि अत्यन्तै उपयुक्त मानिन्छन्। यस बाहेक मध्य पहाडी भेगका ओसिलो र छहारी भएका खोंचहरूमा यसको खेती सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ।

२. उपयुक्त हावापानी र माटो

उचाइ: समुद्री सतहबाट ६०० मिटरदेखि १७०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको उत्पादन राम्रो हुन्छ।

तापक्रम र छायाँ: धेरै गर्मी वा धेरै जाडो नहुने मध्यम खालको ओसिलो वातावरण आवश्यक पर्छ। यसलाई सिधा घामबाट जोगाउन ५०% जति छहारीको आवश्यकता पर्ने हुनाले उत्तिस वा अन्य रूखहरूको फेदमा यसको खेती गरिन्छ।

माटो: प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको, पानी नजम्ने तर चिस्यान रहिरहने दोमट वा कालो माटो सुकमेलका लागि सबैभन्दा उत्तम हुन्छ।

३. प्रमुख जातहरू र रोप्ने समय

नेपालको भौगोलिक अवस्था अनुसार निम्न जातहरू लगाउन सकिन्छ:

मालाबार (Malabar): यो जात होचो र मध्यम पहाडी क्षेत्रका लागि उपयुक्त हुन्छ।

मैसुर (Mysore): चिसो र लेकाली भेगका लागि यो जात राम्रो मानिन्छ।

भजुक्का (Vazhukka) यो मालाबार र मैसुरको वर्णशङ्कर (Hybrid) जात हो।

समय: बिरुवा रोप्नका लागि मनसुन सुरु भएपछिको समय (असार र साउन) सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ।

४. खेती प्रविधि र रोप्ने तरिका

सुकमेललाई बीउ वा बोटको गानो (Rhizome) दुवै माध्यमबाट सार्न सकिन्छ। तर व्यावसायिक खेतीका लागि गानोबाट सार्दा उत्पादन छिटो लिन सकिन्छ।

खाडल खन्ने: ६०x६०x४५ सेन्टिमिटरको खाडल खनेर त्यसमा कुहिएको गोबर मल र माटो मिसाएर बिरुवा रोप्नुपर्छ।

दुरी: एक बोटदेखि अर्को बोट र लाइनदेखि लाइनको दुरी कम्तीमा २ मिटर हुनुपर्छ।

छाप्रो (Mulching): बिरुवा रोपेपछि फेदमा सुकेका पात वा परालले छाप्रो दिनुपर्छ, जसले माटोको चिस्यान जोगाउँछ र झारपात आउन दिँदैन।

५. मलखाद र सिँचाइ व्यवस्थापन

सुकमेललाई धेरै पोषक तत्वको आवश्यकता पर्ने हुनाले प्राङ्गारिक मलमा जोड दिनुपर्छ।

मलखाद: रोप्ने बेला १०-१५ केजी गोबर मल र वर्षमा दुई पटक (जेठ र भदौ) प्रति बोट ५-१० केजी कम्पोस्ट मल, पिना र हड्डीको धुलो दिनु राम्रो हुन्छ। अम्लीय माटो भएमा कृषि चुनको प्रयोग गर्नुपर्छ।

सिँचाइ:सुकमेललाई ओसिलो माटो मन पर्छ। हिउँदमा (मंसिर–फागुन) १०-१५ दिनको अन्तरालमा र फूल फुल्ने समय (चैत–जेठ) मा हप्ताको एक पटक हल्का सिँचाइ अनिवार्य छ।

६. रोगकिरा नियन्त्रण

यसमा मुख्यतया लाही कीरा, झुसुल्ले कीरा र गानो कुहिने रोग लाग्न सक्छ।

रोकथाम: गाईको गहुँत र तीतेपातीको झोल जस्ता जैविक विषादी प्रयोग गर्नु उत्तम हुन्छ। रोग धेरै लागेमा कृषि विज्ञको सल्लाहमा मात्रै विषादी प्रयोग गर्नुपर्छ।

७. सुकमेल र अलैँची बीचको भिन्नता

धेरैले सुकमेल र अलैँचीलाई एउटै माने पनि यिनमा केही आधारभूत फरक छन्:

सुकमेल: सानो, हरियो र पातलो बोक्रा हुन्छ। यसको स्वाद हल्का गुलियो र सुगन्धित हुन्छ। यो मुख्यतः मिठाई, चिया र माउथ फ्रेशनरमा प्रयोग हुन्छ।

अलैँची: ठूलो, खैरो वा कालो र बाक्लो बोक्रा हुन्छ। यसको स्वाद कडा र टर्रो हुन्छ। यो मुख्यतया मसला र औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

८. सुकमेलका फाइदाहरू

सुकमेल स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि निकै लाभदायक छ:

* यसले ग्यास्ट्रिक, कब्जियत र अपच जस्ता पाचन समस्या हटाउन मद्दत गर्छ।

* मुटुको धड्कन र रक्तचाप नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

* मुखको दुर्गन्ध हटाउन र श्वासलाई ताजा राख्न यो निकै उपयोगी छ।

नेपालमा सुकमेल खेतीको प्रचुर सम्भावना हुँदाहुँदै पनि प्राविधिक ज्ञान र व्यावसायिक पहलको कमीले हामी आयातमा भर परिरहेका छौँ। यदि किसानहरूलाई उन्नत जातका बिरुवा, सिँचाइको सुविधा र उचित बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने हो भने, सुकमेल खेती नेपालको पहाडी अर्थतन्त्रलाई उकास्ने एउटा कोसेढुङ्गा साबित हुन सक्छ।