पूर्वी पहाडको पहिचान: लोप हुँदै गरेको रैथाने ‘सिरी गाई’ र संरक्षणको आवश्यकता
नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम र संखुवासभा लगायत कञ्चनजंघा क्षेत्रमा शताब्दीऔंदेखि पालिँदै आएको ‘सिरी गाई’ अहिले अस्तित्वको संकटमा छ। स्थानीय हावापानीमा उत्कृष्ट रूपमा अनुकूलित, कम स्याहारसुसारमा पनि हुर्कन सक्ने र उच्च रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएको यो गाई कुनै समय पूर्वी पहाडी भेगका किसानहरूको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार थियो। विज्ञहरूका अनुसार, यो गाईले दैनिक अधिकतम १२ लिटरसम्म दूध दिने क्षमता राख्दछ, जुन निकै पोषिलो, बाक्लो र स्वास्थ्यवर्द्धक मानिन्छ। तथापि, वर्तमान समयमा विदेशी जातका गाईहरूप्रतिको बढ्दो आकर्षण र अन्धाधुन्ध वर्णशंकरिकरण (क्रस-ब्रीडिङ) का कारण यो बहुमूल्य रैथाने नस्ल लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ।
सिरी गाईको संख्यामा देखिएको यो चिन्ताजनक ह्रासलाई रोक्न हाल केही सकारात्मक प्रयासहरू थालिएका छन्। ताप्लेजुङका स्थानीय गोठहरूबाट केही सिरी गाईहरूलाई काठमाडौँको खुमलटारस्थित राष्ट्रिय पशु प्रजनन तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्रमा स्थानान्तरण गरिएको छ। यस केन्द्रमा वैज्ञानिक तवरले अध्ययन र अनुसन्धान गरी यसको आनुवंशिक स्रोतलाई जोगाउने काम भइरहेको छ। यद्यपि, स्थानीय स्तरमा देखिएको चेतनाको अभाव र किसानहरूको घट्दो उत्साहले गर्दा यो प्रयास मात्र पर्याप्त छैन। एक स्थानीय कृषकले व्यक्त गरे झैं, “पहिला घर-घरमा सिरी गाई हुन्थे, तर अहिले त देख्न पनि मुस्किल पर्न थाल्यो,” भन्ने भनाइले नै यो संकटको गम्भीरतालाई प्रस्ट पार्छ।
अतः सिरी गाईको संरक्षण केवल जैविक विविधताको रक्षाका लागि मात्र नभई पहाडी किसानहरूको दिगो आर्थिक जीवनस्तर सुधारका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यसलाई पूर्ण रूपमा लोप हुनबाट बचाउन स्थानीय सरकार, पशु सेवा कार्यालय र सरोकारवाला निकायहरूले थप सक्रियता देखाउनुपर्ने देखिन्छ। खुमलटारको अनुसन्धान केन्द्रमा सुरु गरिएको प्रयासलाई गाउँ-गाउँसम्म विस्तार गर्दै किसानहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने, सिरी गाईको आर्थिक र स्वास्थ्य महत्त्वबारे व्यापक जनचेतना फैलाउने र संरक्षणका विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने कार्य अब ढिला नगरी सुरु गरिनुपर्छ। यो रैथाने पशुधन नेपालको प्राकृतिक सम्पदा हो र यसको जगेर्ना गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।