सानन बाख्रा: नेपालको पशुपालनमा ‘गरिबको गाई’ र आर्थिक समृद्धिको नयाँ आधार

नेपालको कृषिप्रधान अर्थतन्त्रमा पशुपालनको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। पछिल्लो समय दूध उत्पादनका लागि स्विजरल्याण्डमा उत्पत्ति भएको ‘सानन’ (Saanen) जातको बाख्राको व्यावसायिक पालन र प्रवर्द्धनले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। मकवानपुरको चित्लाङस्थित बाख्रा विकास फार्ममा वि.सं. २०७२ सालदेखि स्विजरल्याण्डबाट भित्र्याइएको यो जातको बाख्राले दूध उत्पादनको क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउने संकेत गरेको छ।

किन भनिन्छ ‘गरिबको गाई’ ?

सानन बाख्रालाई ‘गरिबको गाई’ भन्नुको मुख्य कारण यसको पालनमा लाग्ने कम खर्च र दिने उच्च प्रतिफल हो। ठूला जनावर (गाई-भैँसी) पालन गर्न धेरै जमिन र प्रशस्त घाँसको आवश्यक पर्ने भए तापनि, सानन बाख्रालाई थोरै घाँस र सानो ठाउँमा पनि सजिलै पाल्न सकिन्छ। कम लागतमा पाल्न सकिने र दैनिक ३ देखि ४ लिटरसम्म दूध दिने क्षमता राख्ने हुनाले सीमित स्रोत-साधन भएका किसानका लागि यो गाईको उत्तम विकल्प बनेको छ।

व्यावसायिक सम्भावना र आर्थिक महत्त्व

१. उपयुक्त हावापानी

सानन बाख्रा मुख्यतया समशितोष्ण (Temperate) हावापानीमा राम्रोसँग हुर्कन्छन्।

• नेपालको सन्दर्भ: नेपालका पहाडी र उच्च पहाडी भेगहरू (जस्तै चित्लाङ, काठमाडौंको वरपर, धुलिखेल आदि) यसको पालनका लागि उपयुक्त छन्।

• ध्यान दिनुपर्ने कुरा: अत्यधिक गर्मी र ओसिलो ठाउँमा यी बाख्राहरू छिटो थाक्ने र बिरामी पर्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले, धेरै गर्मी हुने तराईका क्षेत्रहरूमा पालन गर्दा राम्रो हावा आवतजावत हुने र शीतल खोरको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

२. रोगहरू र स्वास्थ्य व्यवस्थापन

उच्च दूध दिने क्षमताका कारण यी बाख्राहरूको स्वास्थ्यमा विशेष ख्याल राख्नुपर्छ:

• सामान्य समस्या: बाख्रामा लाग्ने पिपिआर (PPR), भ्यागुते रोग, र खोरेत जस्ता रोगहरू लाग्न सक्छन्।

• विशेष समस्या: ओसिलो ठाउँमा राख्दा खुर कुहिने रोग (Foot rot) र पाचन प्रणालीमा गडबडी हुन सक्छ।

• समाधान: समयमै खोप लगाउने, बाख्रालाई जुकाको औषधि खुवाउने र पशु प्राविधिकको सल्लाहमा नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउने।

३. खोर सरसफाइ र व्यवस्थापन

सानन बाख्राका लागि खोरको व्यवस्थापन दूध उत्पादनको मुख्य आधार हो:

• खोरको बनावट: खोर सफा, सुक्खा र घाम लाग्ने हुनुपर्छ। जमिनबाट अलि माथि ‘स्ल्याटेड’ (भ्यान्टिलेसन भएको) भुइँ उपयुक्त हुन्छ।

• सरसफाइ: खोरमा दिसा-पिसाब जम्मा हुन दिनु हुँदैन। दैनिक रूपमा सफा गर्ने र हप्तामा एकपटक निसंक्रमण (Disinfectant) गर्ने गर्नुपर्छ।

• सुविधा: सफा पिउने पानीको २४सै घण्टा उपलब्धता हुनुपर्छ।

४. मासुको लागि उपयोग

सानन बाख्रा मुख्यतया दूधको लागि पालिए तापनि यसलाई मासुको लागि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

• यस जातका वयस्क बोकाहरू ९० देखि १०० केजीसम्म हुने भएकाले मासु उत्पादनको लागि पनि यो निकै राम्रो मानिन्छ।

• तर, व्यवसायिक रूपमा दूध बेच्नु बढी फाइदाजनक हुने भएकाले किसानहरूले मासुभन्दा दूधलाई प्राथमिकता दिने गर्दछन्।

५. बाख्राको दूधका फाइदाहरू

बाख्राको दूधलाई ‘सुपर फुड’ मानिन्छ:

• पचनीय: गाई-भैँसीको दूधभन्दा बाख्राको दूध पचाउन सजिलो हुन्छ, त्यसैले बालबालिका र वृद्धवृद्धाका लागि उत्तम मानिन्छ।

• स्वास्थ्य गुण: यसमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने तत्त्वहरू हुन्छन्। यो छालाको समस्या, एलर्जी भएका व्यक्तिहरूका लागि पनि उपयुक्त हुन्छ।

• आर्थिक महत्व: यसबाट घिउ, छुर्पी, चिज (Cheese), पनिर जस्ता उच्च मूल्यका परिकारहरू बनाएर दोब्बर फाइदा लिन सकिन्छ।

६. विभिन्न परिकारहरू

सानन बाख्राको दूधबाट बन्ने परिकारहरू:

• चिज र पनिर: साननको दूधबाट संसारकै उत्कृष्ट ‘गोट चिज’ बन्दछ।

• दही र मोही: शुद्ध र स्वास्थ्यवर्धक दही।

• मिठाइ: यसको दूधबाट बनेका परिकारहरू निकै स्वादिला र पौष्टिक हुन्छन्।

हाल चित्लाङ फार्ममा केहि संख्यामा रहेका यी बाख्राहरूले नेपालको पशुपालन क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्ने अपेक्षा गरिएको छ। चित्लाङ बाख्रा विकास फार्मले उन्नत जातका बोकाहरू किसानलाई वितरण गर्ने कार्यले भविष्यमा दूध उत्पादनमार्फत किसानको आयआर्जनमा ठूलो सुधार ल्याउने निश्चित देखिन्छ। थोरै लगानीमा उच्च प्रतिफल दिने ‘गरिबको गाई’ भनिने सानन बाख्रा पालन ग्रामीण उद्यमीहरूका लागि एक उत्कृष्ट अवसर हो।