मकै खेतीमा अमेरिकी फौजी किराको आतङ्क: अण्डा, लार्भा र वयस्क अवस्थामै यसलाई तहसनहस पार्ने प्रभावकारी र व्यावहारिक विधिहरू
नेपाली ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने मकै खेतीमा अहिले एउटा भयानक संकट मडारिएको छ। त्यो संकटको नाम हो,
१. किसानलाई पार्ने गम्भीर असर
अमेरिकी फौजी किराको प्रकोपले मकै खेतीमा शतप्रतिशतसम्म क्षति पुर्याउन सक्छ। यसका मुख्य असरहरू निम्न छन्:
-
उत्पादनमा ह्रास: किराले मकैको गुभो र कलिला पात खाइदिने हुनाले घोगा लाग्नु अगावै बोट नष्ट हुन्छ।
-
लगानीको बर्बादी: बीउ, मल, सिँचाइ र श्रममा गरिएको ठुलो लगानी बालुवामा पानी जस्तै हुन्छ।
-
पशु आहारमा सङ्कट: मकैको बोट र दाना दुवै नष्ट हुँदा गाईभैँसीका लागि आवश्यक साइलेज र दानाको चरम अभाव सिर्जना हुन्छ।
२. किराको पहिचान र जीवनचक्र (Life Cycle)
यस किरालाई समयमै चिन्न सके नियन्त्रण सहज हुन्छ। यसको जीवनचक्र तापक्रम अनुसार ३० देखि ६० दिनमा पूरा हुन्छ:
-
अण्डा: पोथीले पातको तल्लो भागमा १००–२०० सम्मको समूहमा झुसले ढाकिएको फुल पार्छ।
-
लार्भा (सबैभन्दा खतरनाक): यसको टाउकोमा उल्टो ‘Y’ आकारको सेतो चिन्ह र पुच्छरतिर चारवटा काला थोप्ला (वर्गाकार) हुन्छन्। मकैलाई सबैभन्दा बढी क्षति यही अवस्थामा पुग्छ।
-
प्युपा: लार्भा माटोभित्र गएर कडा आवरण (प्युपा) मा परिणत हुन्छ।
-
वयस्क (पुतली): यसको पुतली निकै शक्तिशाली हुन्छ, जुन एकै रातमा १०० किलोमिटरभन्दा टाढासम्म उडेर नयाँ ठाउँमा फुल पार्न सक्छ।
३. क्षतिको समय र प्रकृति
-
अवस्था: मकै उम्रिएदेखि सुत्ला हाल्ने समयसम्म यसले जुनसुकै बेला आक्रमण गर्न सक्छ।
-
समय: यो किरा रातमा बढी सक्रिय हुन्छ र दिउँसो मकैको गुभोभित्र लुकेर बस्छ।
-
मौसम: खडेरी परेको बेला वा लामो समयसम्म पानी नपरेको गर्मी मौसममा यसको प्रकोप तीव्र रूपमा फैलिन्छ।
४. रोकथाम र नियन्त्रणका विशेष उपायहरू
किरा नियन्त्रणका लागि एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) पद्धति अपनाउनु उत्तम हुन्छ:
क) जैविक तथा भौतिक विधि (सुरुवाती रोकथाम)
-
निमजन्य विषादी: ‘अजाडिराक्टिन’ १५०० PPM भएको विषादी ५ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्कने।
-
घरेलु उपचार: गाईको १ भाग सडेको गहुँतमा १० भाग पानी मिसाएर छर्कने वा काठको मसिनो धुलो/खरानी मकैको गुभोमा हाल्ने।
-
भौतिक विधि: खेतको नियमित अनुगमन गरी पातमा देखिएका अण्डा र लार्भालाई हातले थिचेर वा कप्टेरोले च्यापेर मार्ने।
-
चराको सहयोग: खेतमा चरा बस्नका लागि ‘टी’ (T) आकारको अडिया (Bird Perches) राख्ने, जसले गर्दा चराले किराको लार्भा खाइदिन्छन्।
ख) फेरोमेन ट्र्याप (Pheromone Trap) को प्रयोग
-
सङ्ख्या: किराको निगरानीका लागि प्रति हेक्टर १० वटा र सामूहिक नियन्त्रणका लागि प्रति रोपनी ४-५ वटा ट्र्याप राख्नुपर्छ।
-
व्यवस्थापन: ट्र्यापलाई मकैको बोटभन्दा १ देखि २ फिट माथि झुन्ड्याउने र मकै बढेसँगै ट्र्यापलाई पनि माथि सार्दै लैजाने।
-
ल्युर (Lure): मोहनी पदार्थलाई हातले नछोई पन्जा लगाएर राख्ने र हरेक ४–६ हप्तामा बदल्ने।
ग) रासायनिक विषादी (अन्तिम विकल्पको रूपमा)
यदि जैविक विधिबाट नियन्त्रण नभएमा मात्र सरकारले सिफारिस गरेका निम्न विषादीहरू प्रयोग गर्नुहोस्:
-
इमामेक्टिन बेन्जोएट ५% एस.जी.: ०.४ ग्राम प्रति लिटर पानीमा (यो निकै प्रभावकारी मानिन्छ)।
-
स्पिनोस्याड ४५% एस.सी.: ०.३ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा।
-
क्लोरएन्ट्रानिलिप्रोल १८.५% एस.सी.: ०.४ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा (यसले लामो समयसम्म काम गर्छ)।
-
स्पिनेटोरम ११.७% एस.सी.: ०.५ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा।
५. विषादी प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने अनिवार्य सावधानी
-
समय: विषादी सधैँ साँझको समयमा छर्कनुहोस् किनकि किराहरू रातमा मात्र बाहिर निस्कन्छन्।
-
तरिका: स्प्रे गर्दा विषादीको घोल सिधै मकैको गुभोभित्र पर्ने गरी छर्कनुपर्छ।
-
सुरक्षा: विषादी छर्कँदा मास्क, पन्जा, चस्मा र शरीर ढाक्ने लुगा अनिवार्य लगाउनुहोस्।
-
प्रतीक्षा अवधि: विषादी छर्केको कम्तीमा १५ देखि २१ दिनसम्म उक्त मकै वा घाँस गाईवस्तुलाई नखुवाउनुहोस्।
-
प्राप्ति स्थान: यी सामग्रीहरू स्थानीय एग्रोभेट, जिल्ला कृषि ज्ञान केन्द्र वा अनलाइन पोर्टलहरू (जस्तै: Kheti App) बाट प्राप्त गर्न सकिन्छ।
किसानले बुझ्नै पर्ने कुरा
अमेरिकी फौजी किरा एक गम्भीर समस्या भए पनि सही जानकारी र सामूहिक प्रयासले यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। हामीले के बिर्सनु हुँदैन भने हरेक किरा शत्रु होइनन्। हाम्रो खेतमा देखिने माकुरो, लेडीबर्ड बीटल (सिरींहे) र खपटे किरा हाम्रा साँचो मित्र हुन्, जसले फौजी किराको अण्डा र लार्भा खाएर हामीलाई सित्तैमा मद्दत गरिरहेका हुन्छन्।
जथाभाबी कडा विषादी छर्कँदा यी मित्र जीवहरू मर्छन् र पछि शत्रु किराको प्रकोप झनै बढेर जान्छ। त्यसैले, सुरुमै कडा रसायन प्रयोग गर्नुभन्दा भौतिक र जैविक विधि अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ। यदि रसायनिक विषादी प्रयोग गर्नै परेमा, सावधानीपूर्वक साँझको समयमा मात्र प्रयोग गरौँ। नियमित रूपमा खेतको अनुगमन गरौँ र आफ्नो लगानी र पसिना जोगाउन सचेत बनौँ।