पुर्खाको नासो, वर्तमानको उपेक्षा: लोपोन्मुख कालो मकैको पुनर्जागरण

हाम्रा पुर्खाहरूले बारीका कान्ला र भित्ताहरूमा प्रकृतिसँग मितेरी गाँस्दै जोगाएका रैथाने बीउबिजनहरू केवल पेट भर्ने अन्न मात्र थिएनन्, ती त स्वास्थ्य र संस्कृतिका जीवन्त धरोहर थिए। कुनै समय पहाडी भेगका मकैबारीहरूमा सेतो र पहेँलो मकैका बीचमा गर्वका साथ ठिंग उभिने ‘काले मकै’ आज इतिहासको पानामा सीमित हुन लागेको छ। विडम्बना नै भन्नुपर्छ, जुन बीउ हाम्रा अघिल्ला पुस्ताले अनिकालमा प्राण धान्न र बिरामी पर्दा औषधिका रूपमा जोगाएर हामीलाई सुम्पिएका थिए, अहिलेको पुस्तामा आइपुग्दा त्यो बीउ समेत लोप हुने संघारमा पुगेको छ। आधुनिकता र हाइब्रिड बीउको तीव्र लहरमा हामीले आफ्नो मौलिक स्वाद र ओखती समान यो बालीलाई बिर्सियौँ। तर, ढिलै भए पनि यसको अद्भुत पौष्टिकताका कारण विश्वबजार र नेपालमा पुनः यसको चर्चा सुरु भएको छ।

१. नेपालमा कालो मकैको ऐतिहासिक विरासत

नेपालमा मकैको प्रवेश करिब ४ सय वर्षअघि भएको मानिन्छ। हाम्रा पूर्वजहरूले भौगोलिक विविधता अनुसार विभिन्न रङ र स्वादका मकैहरू संरक्षण गर्दै आएका थिए। ऐतिहासिक रूपमा यसलाई ‘काले मकै’ वा ‘मुरली मकै’ भनिन्थ्यो। विशेष गरी पहाडी क्षेत्रको पर्यावरणमा अनुकूलित यो मकै खाजाको रूपमा भुटेर वा पोलेर खाने चलन थियो। यसलाई विशेष गरी शक्तिवर्धक खानाको रूपमा लिइन्थ्यो।

२. बीउ समेत लोप हुनुका गम्भीर कारणहरू

पुस्ताौँदेखि जोगाइएको यो अद्वितीय बाली आज हराउनुको पछाडि केही मुख्य कारणहरू छन्:

• हाइब्रिड बीउको दबदबा: बढी उत्पादन दिने विकासे र वर्णशङ्कर (Hybrid) बीउको मोहले किसानहरूले आफ्ना रैथाने बीउ जोगाउन छोडे।

• आनुवंशिक मिसावट (Cross-Pollination): मकै हावाबाट परागण हुने बाली हो। वरपर अन्य रङका मकै लगाउँदा कालो मकैको शुद्धता कायम रहन सकेन र बिस्तारै यसको मौलिक रङ र गुण हराउँदै गयो।

• व्यावसायिक उपेक्षा: बजारमा व्यापारीहरूले केवल पहेँलो र सेतो मकैलाई मात्र स्थान दिनु र यसको उचित मूल्य नपाउनुले किसानहरू यसको खेतीबाट विमुख भए।

• प्रविधि र ज्ञानको खाडल: नयाँ पुस्ता खेतीपातीबाट टाढिनु र यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट जस्ता तत्वहरूको महत्त्व बुझ्न नसक्नुले बीउ संरक्षणको कडी चुँडिन पुग्यो।

३. उपयुक्त हावापानी र माटो

कालो मकैको खेती नेपालको धेरैजसो भूभागमा गर्न सकिन्छ:

• हावापानी: समशीतोष्ण (Temperate) जलवायु यसका लागि सर्वोत्तम हुन्छ। नेपालको तराई, उपत्यका र पहाडी बेँसीहरू यसका लागि योग्य छन्।

• तापक्रम: बीउ अंकुरणका लागि २०°C र बोटको वृद्धिका लागि २१°C देखि २७°C सम्मको तापक्रम आदर्श मानिन्छ।

• माटो: प्राङ्गारिक मलले भरिपूर्ण, पानी नजम्ने हल्का भिरालो र दोमट (Loamy) माटोमा यो राम्रोसँग फस्टाउँछ।

४. पोषक तत्व र स्वास्थ्य लाभ: किन हो त यो ‘सुपरफूड’?

कालो मकैलाई पोषक तत्वको खानी मानिन्छ। यसमा पाइने तत्वहरूले यसलाई अन्य मकैभन्दा विशिष्ट बनाउँछन्:

५. बजारको अवस्था र व्यावसायिक सम्भावना

आजको स्वास्थ्य सचेत विश्वमा कालो मकैको माग उच्च छ:

• उच्च बजार मूल्य: सामान्य मकैभन्दा यसको मूल्य बजारमा दोब्बर-तेब्बर बढी छ।

• बहुउपयोगी प्रयोग: यसलाई ढिँडो, रोटी, च्याँख्ला मात्र नभई पेरु र अमेरिकामा जस्तै ‘चिचा मोरादा’ (Chicha Morada) जस्ता पौष्टिक पेय पदार्थ बनाउन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

• पर्यटन र होटल व्यवसाय: नेपालका अर्गानिक होमस्टे र तारे होटलहरूमा रैथाने स्वादका रूपमा यसको आकर्षण बढ्दो छ।

हाम्रा पुर्खाले रगत-पसिना बगाएर जोगाएको कालो मकैको बीउ आज अन्तिम अवस्थामा छ। यदि हामीले अहिले नै यसको व्यावसायिक खेती र बीउ संरक्षणमा ध्यान दिएनौँ भने भविष्यका पुस्ताले यो अद्वितीय बालीलाई केवल चित्रमा मात्र देख्नेछन्। त्यसैले, कालो मकैको पुनरुत्थान गर्नु भनेको केवल एउटा बाली जोगाउनु मात्र होइन, बरु हाम्रो इतिहास, स्वास्थ्य र समृद्धिको बीउ जोगाउनु पनि हो। रैथाने बीउ जोगाऔँ, भविष्य सुरक्षित गरौँ।