दुर्लभ औषधीय गुण र अनुपम स्वादको संगम: संकटमा पर्दै गरेको हाम्रो रैथाने अनदी धान
नेपाली समाजमा चाडपर्व र खानपानको गहिरो सम्बन्ध रहेको छ, जसमा विशेष गरी पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्ला र तराईको थारु समुदायमा प्रचलित अनदी धान एउटा विशिष्ट पहिचान बनेको छ। विश्व बजारमा ‘स्टिकी राइस’ का रूपमा परिचित यो धान आफ्नो लट्टिने गुण, अनुपम स्वाद र विशिष्ट औषधीय महत्वका कारण दुर्लभ मानिन्छ।
रातो र सेतो गरी दुई प्रकारमा पाइने यो रैथाने बाली विशेष गरी ७०० देखि १५०० मिटरसम्मको उचाइमा रहेका सिम वा दलदले खेतमा फस्टाउँछ। अनदी केवल एउटा अन्न मात्र नभई सांस्कृतिक धरोहर पनि हो; पहाडमा ‘लट्टे’ र ‘खट्टे’ का रूपमा लोकप्रिय यो धान तराईको थारु समुदायमा ‘चिचर’ र ‘ढिक्री’ जस्ता परम्परागत परिकार बनाउन अनिवार्य मानिन्छ।
सांस्कृतिक पक्षका साथै यसको औषधीय महत्व पनि उत्तिकै छ। परम्परागत रूपमा सुत्केरी महिलालाई तागत दिन, हड्डी भाँचिएको निको पार्न र शरीरको दुखाइ कम गर्न यसलाई एउटा भरपर्दो ‘पथ्य’ का रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यति धेरै महत्व र व्यावसायिक सम्भावना हुँदाहुँदै पनि, अग्लो बोटका कारण ढल्ने समस्या, कम उत्पादन र प्रशोधनमा हुने झन्झटका कारण आधुनिक हाइब्रिड बीउको छायामा परी यो मौलिक बाली अहिले लोप हुने संघारमा पुगेको छ।
यद्यपि, वर्तमान समयमा बढ्दो अर्गानिक र रैथाने खाद्यान्नको मागलाई ध्यानमा राख्दै स्थानीय सरकार र कृषि विज्ञहरूले यसको नश्ल सुधार र उचित ब्रान्डिङमा ध्यान दिने हो भने, अनदीले हाम्रो मौलिक स्वाद र स्वास्थ्यको रक्षा गर्दै ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो क्रान्ति ल्याउन सक्छ।