भुल्नै नसकिने ठोट्नेको अचार र यसको महिमा
नेपालको मध्य तथा लेकाली भेगका ओसिला पाखा र खोल्साहरूमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिने ठोट्ने ग्रामीण भेगको एक अनौठो र स्वादिलो उपहार हो। सहर-बजारमा खासै नचिनिने र बिरलै देखिने यो जंगली वनस्पति हिजोआज कतै-कतै किनबेच हुन थालेको छ, जसले वनस्पति प्रेमीहरूको ध्यान खिचेको छ।
लाम्चा पात र सेता स-साना फूल फुल्ने यस वनस्पतिको मुख्य विशेषता यसको अमिलो र रसिलो डाँठ हो। गाउँघरमा हुर्किएका धेरैले यसको स्वाद लिएका हुन्छन्, तर व्यावसायिक खेती नहुने र जंगलमै आश्रित हुनुपर्ने भएकाले यो सहरिया भान्सामा अझै पनि ‘दुर्लभ’ जस्तै छ। ठोट्नेको डाँठलाई सिधै चपाउँदा आउने अमिलोपनले तिर्खा मेट्ने मात्र नभई मुखको स्वाद समेत बदल्ने गर्दछ।
ठोट्ने केवल स्वादका लागि मात्र नभई आम्दानीको एउटा राम्रो स्रोत समेत बन्दै गएको छ। जंगलमा निशुल्क पाइने भएकाले ग्रामीण भेगका बासिन्दाहरूले यसलाई संकलन गरी नजिकैका बजारहरूमा पुर्याएर अतिरिक्त आम्दानी गरिरहेका छन्। खासगरी असार-साउनतिर जब यो वनस्पति कलिलो र रसिलो हुन्छ, त्यतिबेला यसको माग बढी हुने गर्दछ।
यसलाई टिप्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ; डाँठको कलिलो भागलाई मात्र हातले भाँचेर संकलन गरिन्छ ताकि फेरि नयाँ पालुवा पलाउन सकोस्। ओसिलो भिर-पाखामा पाइने हुनाले टिप्ने क्रममा लड्ने वा चिप्लिने जोखिम हुने भए पनि यसबाट हुने आर्थिक फाइदाले स्थानीयलाई उत्साहित बनाएको छ।
बहुउपयोगी वनस्पतिको रूपमा चिनिने ठोट्नेको औषधीय र पाक कलामा विशिष्ट स्थान छ। परम्परागत चिकित्सामा यसलाई पेट सम्बन्धी समस्या समाधान गर्न र रगत शुद्धीकरणका लागि अचूक औषधि मानिन्छ। यसको सबैभन्दा लोकप्रिय प्रयोग भनेको अचार हो; डाँठलाई थिचेर वा साना टुक्रा पारेर तिल, मेथी र खुर्सानीको झानमा मुछ्दा बन्ने अचारले जो कसैको मुखमा पानी ल्याउँछ।
यसलाई अन्य मौसमी तरकारीमा मिसाएर वा एक्लै उमालेर पकाउँदा पनि उत्तिकै स्वादिलो हुन्छ। यसरी प्राकृतिक रूपमा पाइने यो अर्गानिक वनस्पतिलाई आधुनिक बजारसँग जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्र र जनस्वास्थ्य दुवैमा ठूलो टेवा पुग्ने देखिन्छ।