स्टेभिया (Stevia): भविष्यको प्राकृतिक गुलियो र नेपालमा यसको खेती
स्टेभिया दक्षिण अमेरिकामा उत्पत्ति भएको एक बहुवर्षीय जडिबुटी हो। यसलाई नेपालमा
‘चिनी झार‘ वा ‘चिनी बिरुवा‘ भनेर चिनिन्छ। चिनीको विकल्पमा स्वस्थकर र प्राकृतिक विकल्प खोजिरहेकाहरूका लागि यो एक वरदान सावित भएको छ।
१. कहाँ-कहाँ हुन्छ यसको खेती ?
विश्वमा स्टेभियाको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक चीन हो। यसका साथै पराग्वे, ब्राजिल, जापान, दक्षिण कोरिया, केन्या, र अमेरिकामा यसको व्यावसायिक खेती गरिन्छ। भारतमा पनि पञ्जाब, कर्नाटक र उत्तराखण्ड जस्ता राज्यहरूमा यसको राम्रो उत्पादन भइरहेको छ।
२. नेपालमा खेतीको सम्भावना र उपयुक्त हावापानी
नेपालको भौगोलिक बनावट र हावापानी स्टेभिया खेतीका लागि निकै राम्रो मानिन्छ:
- उपयुक्त क्षेत्र: नेपालको तराई, चुरे क्षेत्र, र मध्य पहाडी क्षेत्र (समुद्री सतहबाट ५०० देखि २,५०० मिटर उचाइ सम्म) यसको खेतीका लागि निकै उत्तम छन्।
- तापक्रम: २०° देखि ४०° सेल्सियस सम्मको न्यानो हावापानीमा यो राम्रोसँग फस्टाउँछ। धेरै चिसो वा तुसारो पर्ने ठाउँमा यसलाई जोगाउन गाह्रो हुन्छ।
- माटो: पानी नजम्ने, निकासको राम्रो व्यवस्था भएको बलौटे दोमट माटो (Sandy Loam) सबैभन्दा राम्रो हुन्छ। माटोको pH मान ५.० देखि ७.५ को बीचमा हुनुपर्छ।
३. कसरी खेती गर्ने? (खेती प्रविधि)
- बिरुवा रोपण: यसलाई बीउ, जरा वा डाँठ काटेर (Stem Cutting) रोप्न सकिन्छ। नेपालमा प्राय: फागुन-चैत वा भदौ-असोजमा बिरुवा सार्ने गरिन्छ।
- दूरी: एक बिरुवादेखि अर्को बिरुवासम्मको दूरी करिब ३०-४५ से.मि. राख्नुपर्छ।
- सिँचाइ: स्टेभियालाई धेरै पानी चाहिन्छ, तर पानी जम्नु हुँदैन। गर्मी मौसममा ३-४ दिनको अन्तरालमा सिँचाइ गर्नु उत्तम हुन्छ।
- गोडमेल: झारपात नियन्त्रण गर्न र माटोमा ओस कायम राख्न ‘मल्चिङ’ (पराल वा प्लास्टिकले माटो छोप्ने) प्रविधि अपनाउन सकिन्छ।
- बाली कटानी: रोपेको ३ देखि ४ महिनामा पहिलो पटक पात काट्न सकिन्छ। यसपछि वर्षमा ३-४ पटकसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। एक पटक रोपेपछि यसबाट ४ देखि ५ वर्षसम्म निरन्तर उत्पादन लिन सकिन्छ।
४. बजार मूल्य र आम्दानी
नेपालमा स्टेभियाको व्यावसायिक खेती अझै सुरुवाती चरणमा भए पनि यसको माग बढ्दो छ:
- बजार मूल्य: नेपालमा सुकेको स्टेभियाको पातको मूल्य गुणस्तर अनुसार रु. ४०० देखि ७०० प्रति केजी सम्म पर्ने देखिन्छ। यसको धुलो (Powder) भने बजारमा रु. ३०० देखि ५०० प्रति १०० ग्राम (करिब ३०००-५००० प्रति केजी) सम्ममा बिक्री भइरहेको छ।
- आम्दानी: विज्ञहरूका अनुसार एक रोपनी जग्गाबाट वार्षिक ७० देखि १०० केजीसम्म सुकेको पात उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसबाट राम्रो आम्दानी हुने देखिन्छ।
५. चिनी र स्टेभियामा फरक
| विशेषता | साधारण चिनी | स्टेभिया |
|---|---|---|
| स्रोत | उखु वा बीट (Sugarcane) | स्टेभिया बिरुवाको पात |
| क्यालोरी | उच्च (४ क्यालोरी/ग्राम) | शून्य (Zero Calories) |
| मिठास | १ गुणा | २०० देखि ४०० गुणा बढी |
| मधुमेहमा प्रभाव | सुगरको मात्रा तीव्र बढाउँछ | सुगरमा कुनै असर गर्दैन |
| दाँतको स्वास्थ्य | कीरा लाग्ने सम्भावना बढी | दाँतका लागि सुरक्षित (Antibacterial) |
| स्वाद | शुद्ध गुलियो | गुलियो तर अलिकति टर्रोपन हुनसक्छ |
६. मुख्य फाइदाहरू
- सुगर फ्री जीवन: मधुमेहका रोगीहरूका लागि चिनीको उत्तम विकल्प।
- तौल नियन्त्रण: क्यालोरी नहुने हुँदा मोटोपन घटाउन मद्दत गर्छ।
- रक्तचाप: यसले उच्च रक्तचापलाई सन्तुलनमा राख्न सहयोग पुर्याउँछ।
- प्राकृतिक: कुनै पनि हानिकारक रसायन बिनाको शुद्ध प्राकृतिक उत्पाद।
नेपालमा चिनीको ठूलो हिस्सा आयात गर्नुपर्ने अवस्थामा स्टेभिया खेती एउटा राम्रो नगदे बालीको रूपमा स्थापित हुन सक्छ। साना किसानहरूले आफ्नो खाली जग्गामा यसको खेती गरी स्वास्थ्य र आम्दानी दुवैमा सुधार ल्याउन सक्छन्।