बाँदर र जङ्गली जनावरबाट हैरानी ? अब ‘कालो सुन’ मरिच खेतीबाट ढुक्क हुनुहोस्

नेपालका पहाडदेखि तराईसम्मका किसानहरू यतिबेला एउटै साझा समस्याबाट प्रताडित छन् –  वन्यजन्तुको आतङ्क

यदि तपाईँ पनि यस्तै समस्याबाट आजित हुनुहुन्छ भने, ‘मरिच खेती’ तपाईँका लागि एउटा बरदान सावित हुन सक्छ। मरिचको फल र पात पिरो तथा टर्रो हुने हुनाले बाँदर, बँदेल र निलगाईले यसलाई क्षति पुर्‍याउँदैनन्। त्यसैले, वन्यजन्तु प्रभावित क्षेत्रमा ढुक्कसँग खेती गर्न सकिने र उच्च आम्दानी दिने बालीको रूपमा मरिचलाई लिन सकिन्छ।

मरिच वन्यजन्तु र चौपायाबाट सुरक्षित हुनुका मुख्य कारणहरू

• पिरो र कडा गन्ध: मरिचमा हुने ‘पाइपेरिन’ तत्वका कारण यसको स्वाद निकै पिरो हुन्छ र यसको एक प्रकारको विशिष्ट गन्ध हुन्छ, जुन बाँदर र अन्य जनावरलाई मन पर्दैन।

• अखाद्य स्वभाव: बाँदरले सामान्यतया गुलियो, अमिलो वा गुदी भएका फलहरू रुचाउँछन्। मरिचका दानाहरू साना र कडा हुने भएकाले यो उनीहरूको आहारमा पर्दैन।

• निलगाई र बँदेलको बेवास्ता: जमिनमा चर्ने निलगाई र बँदेलले समेत यसको लहरा र पातलाई छुन मन पराउँदैनन्।

• बाख्राले नखाने: मरिचका पात र लहरा गाईवस्तु तथा बाख्राले समेत नखाने हुनाले तारबार नगरिएको खुला ठाउँमा पनि यो सुरक्षित रहन्छ।

व्यावसायिक खेतीका प्राविधिक पक्षहरू

१. उपयुक्त हावापानी र माटो

मरिच खेतीका लागि नेपालको तराई र मध्य पहाडी क्षेत्रका न्यानो र ओसिलो खोँचहरू निकै उपयुक्त छन्।

• तापक्रम: मरिच खेतीका लागि १५ देखि ४० डिग्री सेल्सियससम्मको तापक्रम उपयुक्त हुन्छ। तर, बिरुवाको द्रुत विकास र गुणस्तरीय उत्पादनका लागि २३ देखि ३५ डिग्री सेल्सियसको तापक्रमलाई सर्वोत्तम मानिन्छ।

• उचाइ: नेपालको सन्दर्भमा समुद्री सतहदेखि करिब १५०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको खेती सफल देखिएको छ।

• माटो: प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थ भएको, ओसिलो तर पानी नजम्ने दोमट वा रातो माटो मरिचका लागि सबैभन्दा राम्रो हुन्छ।

२. मरिचलाई सहारा दिने उपयुक्त रुखहरू

मरिच एक लहरा प्रजाति भएकोले यसलाई चढ्नका लागि रुखको सहारा अनिवार्य चाहिन्छ। सहाराका लागि तलका रुखहरू उत्तम मानिन्छन्:

• बकाइनो: नेपालका लागि यो सबैभन्दा उत्तम सहारा हो। यो छिटो बढ्छ र यसको बोक्रा खस्रो हुने हुनाले लहरा सजिलै टाँसिन्छ।

• सिल्भर ओक: व्यावसायिक मरिच खेतीका लागि यो विश्वभरि नै प्रसिद्ध छ। यसले मरिचलाई चाहिने ठिक्कको छाया प्रदान गर्छ।

• सुपारी र नरिवल: पूर्वी नेपालमा सुपारीको रुखमा मरिच चढाएर एउटै लगानीमा दोहोरो आम्दानी लिने गरिएको छ।

• खनायो र सिरिस: यी रुखहरूले मरिचलाई सहारा दिनुका साथै माटोको उर्वराशक्ति पनि बढाउँछन्।

नोट: आँप जस्ता चिल्लो बोक्रा र धेरै बाक्लो छाया भएका रुखमा मरिच अलि कम फस्टाउँछ।

३. खेती गर्ने तरिका र जातहरू

• जातहरू: नेपालमा व्यावसायिक रूपमा ‘पन्नियुर-१’ (Panniyur-1) जात निकै लोकप्रिय छ। यसका अलावा करिमुन्डा र श्रीकरा जस्ता जातहरू पनि लगाउन सकिन्छ।

• प्रसारण: मरिचको बिरुवा लहराको कटिङ (Cuttings) बाट तयार गरिन्छ। बर्खायाम (असार–साउन) बिरुवा सार्ने सबैभन्दा उपयुक्त समय हो।

• दूरी: सहारा दिने रुखको फेदबाट करिब ३० सेन्टिमिटरको दूरीमा बिरुवा रोप्नुपर्छ।

४. गोडमेल र स्याहारसम्भार

• मलखाद: मरिचलाई धेरै मल चाहिन्छ। हरेक वर्ष वर्षा सुरु हुनुअघि र पछि कुहिएको गोबर मल वा कम्पोस्ट मल बिरुवाको फेदमा हाल्नुपर्छ।

• छाँटकाँट: मरिचलाई आंशिक घाम (करिब ५०%) चाहिन्छ। त्यसैले सहारा दिने रुखका हाँगाहरू धेरै बाक्लो भएमा बेलाबेलामा काँटछाँट गरेर घाम छिर्ने बनाउनुपर्छ।

५. रोग तथा किरा नियन्त्रण

मरिचमा मुख्य गरी ‘छिटो ओइलाउने रोग’ (Quick Wilt) लाग्न सक्छ, जसले गर्दा लहराहरू अचानक सुक्छन्। यसको नियन्त्रणका लागि बिरुवाको फेदमा पानी जम्न दिनुहुँदैन र प्राविधिकको सल्लाहमा बोर्डो मिश्रण वा उपयुक्त ढुसीनाशक छर्कनुपर्छ।

बजार र आम्दानीको सम्भावना

• कालो सुन: मरिचलाई “मसलाको राजा” र “कालो सुन” पनि भनिन्छ। यसको बजार मूल्य सधैं उच्च रहन्छ।

• भण्डारण: मरिचलाई राम्ररी सुकाएर २-३ वर्षसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ। त्यसैले बजारमा मूल्य घटेको बेला थन्काएर राख्न र मूल्य बढेको बेला बेच्न सकिन्छ।

• आयात प्रतिस्थापन: नेपालमा वार्षिक अर्बौँको मरिच विदेशबाट आयात हुन्छ। व्यावसायिक खेती गर्न सकेमा यसले स्वदेशी माग पूरा गरी राम्रो आम्दानी दिन सक्छ।

बाँदर, बँदेल र निलगाईको समस्याले जमिन बाँझो राखेर चिन्तित हुनुभन्दा मरिच खेती सुरु गर्नु आजको आवश्यकता र उत्तम विकल्प हो। थोरै मिहिनेत र हेरचाह गर्ने हो भने यसले २५-३० वर्षसम्म लगातार आम्दानी दिइरहन्छ र तपाईँको बाँझो जमिनलाई हराभरा बनाउँछ।