भोटका थलोदेखि डोको र खच्चडका लस्करसम्म: इतिहास बनेको ढिके नुन र नयाँ पुस्ताको आकर्षण

नेपालको हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा यातायातको आधुनिक साधन र सडक सञ्जाल बिस्तार हुनुअघि ढिके नुन जीवनको एक अत्यावश्यक र संघर्षपूर्ण हिस्सा थियो। प्राचीन समयमा पहाडी भेगका मानिसहरू भोट (तिब्बत) का खानीहरूबाट निकालिएको यो खानीजन्य नुन लिन महिनाौंसम्म हिँडेर भोट पुग्थे भने तराई र भारतको सिमाना नजिकका बासिन्दाहरू समुन्द्री ढिके नुनका लागि महिनौंको पैदल यात्रा गर्थे। यातायातका साधन नभएकाले मानिसहरू आफैं भरिया बनेर वा खच्चड, चौंरी र भेडा-च्याङ्ग्राको बथानमा नुनका ठुला-ठुला बोराहरू (थुन्से र डोको) राखेर दुर्गम र भिराला बाटाहरू पार गर्दै महिनाौंपछि घर फर्कन्थे। यो नुन ल्याउने यात्रा केवल एउटा व्यापार मात्र नभएर पहाडी जीवनको अस्तित्व र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको एक ऐतिहासिक गाथा थियो, जसलाई पुराना पुस्ताले अझै पनि एउटा ठुलो दुखको कालखण्डका रूपमा सम्झने गर्छन्।

प्राकृतिक रूपमा पाइने यो ढिके नुन प्रशोधन नगरिएको र प्राकृतिक रूपमा सिधै खानी वा समुद्रबाट निकालिने हुनाले यसमा विभिन्न खनिज तत्वहरू त हुन्थे, तर यसमा मानव शरीरलाई आवश्यक पर्ने आयोडिन तत्वको सर्वथा अभाव हुन्थ्यो। आयोडिन नभएको यही ढिके नुन पुस्तौंदेखि लगातार प्रयोग गर्दा विगतमा नेपाली समाजमा गलगाँड (Goiter) आउने, थाइराइडको समस्या हुने, र बालबालिकाहरूमा मानसिक सुस्तता (लाटो लठेब्रोपन) तथा शारीरिक विकास रोकिने जस्ता गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्याहरू महामारीका रूपमा देखा परेका थिए। पछि सरकारले जनचेतना जगाउँदै ‘दुई बालबालिका’ को चिह्न भएको आयोडिनयुक्त मसिनो प्याकेटको नुन अनिवार्य गरेपछि मात्र यो स्वास्थ्य समस्या बिस्तारै हटेर गएको हो। आजको समयमा ढिके नुनलाई मानव भान्सामा प्रयोग गर्न असुरक्षित मानिए तापनि यो तुलनात्मक रूपमा निकै सस्तो हुने भएकाले अचेल यसलाई गाईवस्तु (पशुचौपाया) लाई खुवाउन, पुराना परम्परागत अचारहरू सुरक्षित राख्न र कृषिजन्य कार्यहरूमा मात्र सीमित गरिएको छ।

तर पछिल्लो समयमा बजारमा उपलब्ध आयोडिनयुक्त नुनका बारेमा नयाँ बहस र चिन्ताहरू थपिएका छन्। केही व्यापारी तथा उत्पादकहरूले नुनमा आयोडिनको सही मात्रा र सन्तुलन नमिलाएको कारण स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर परिरहेको भन्दै नयाँ पुस्ताका केही मानिसहरूमा यसप्रति संशय पैदा भएको छ। बजारको प्याकेट नुनमा केमिकल मिसाइने र आयोडिनको अनियन्त्रित मात्राले स्वास्थ्य बिगार्ने आशंका गर्दै अहिलेको केही पुस्ता पुनः पुरानै प्राकृतिक ढिके नुन तिरै फर्किन थालेका छन्। रासायनिक प्रशोधन भन्दा प्राकृतिक र जैविक खानपानलाई जोड दिने यो आधुनिक लहरका कारण कतिपयले ढिके नुनलाई नै घरमा ल्याएर धोई-पखाली र पिसेर भान्सामा प्रयोग गर्न थालेका छन्, जसले गर्दा इतिहासको एउटा कालखण्ड बनिसकेको ढिके नुन वर्तमान बजारमा फेरि बिस्तारै चर्चामा आउन थालेको छ।