व्यावसायिक पशुपालनमा ‘अमृत’ समान टाँकी घाँस: महत्त्व, फाइदा र खेती गर्ने तरिका

नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा सफल र व्यावसायिक पशुपालनको आधार भनेको उन्नत घाँस खेती हो। पशुहरूलाई वर्षैभरि सन्तुलित र पोषिलो आहार उपलब्ध गराउन, दानाको बढ्दो लागत घटाउन र पशुको स्वास्थ्य सुधार गरी दूध तथा मासु उत्पादन बढाउन घाँस खेती अपरिहार्य छ। विशेषगरी हिउँद र खडेरीको समयमा हरियो घाँसको अभाव हुने बेला पशुको उत्पादकत्व कायम राख्न डालेघाँसले ‘मेरुदण्ड’ को काम गर्छ।

यस्तै बहुउपयोगी डालेघाँसहरूमध्ये एक हो— टाँकी (Bauhinia purpurea)। नेपालको मध्य पहाड, बेंसी, टार र भित्री मधेस (३०० देखि १८०० मिटर उचाइ) मा पाइने यो घाँस पशुपालक किसानहरूका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ।

टाँकी घाँसका विशिष्ट फाइदाहरू

टाँकीको पातमा १४ देखि १७ प्रतिशतसम्म क्रुड प्रोटिन (कच्चा प्रोटिन), २.४ प्रतिशत क्याल्सियम र ०.३० प्रतिशत फस्फोरस पाइन्छ। यसका मुख्य फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

• दुधालु पशुका लागि वरदान: उच्च प्रोटिन र खनिज तत्वका कारण गाई र भैँसीको दूध उत्पादन क्षमतामा उल्लेख्य वृद्धि हुन्छ।

• मासु उत्पादनमा वृद्धि: बाख्राका लागि यो निकै स्वादिलो आहार हो। यसको नियमित सेवनले खसी-बोकाको तौल छिटो बढ्छ।

• स्वास्थ्य सुधार: भर्खर ब्याएका माउ पशुहरूको स्वास्थ्य छिटो सुधार गर्न र साना पाडापाडी वा पाठापाठीलाई घाँस खाने बानी बसाल्न टाँकीको कलिलो पात अत्यन्त उपयोगी हुन्छ।

• हिउँदे अभावको समाधान: यो घाँस विशेषगरी आश्विनदेखि फागुनसम्म हरियो रहन्छ, जसले घाँसको चरम अभाव हुने हिउँद महिनामा पशुलाई भोकै रहन दिँदैन।

उत्पादन क्षमता र व्यवस्थापन

टाँकीको बिरुवा रोपेको ४ देखि ५ वर्षपछि घाँस काट्न योग्य हुन्छ। एउटा पूर्ण रूपमा हुर्किएको वयस्क रुखबाट वर्षमा ८० देखि १०० किलोसम्म हरियो घाँस उत्पादन लिन सकिन्छ।

विशेष सुझाव: घाँस काट्दा मुख्य काण्ड वा ठूला हाँगा नकाटी केवल कलिला हाँगा र पात मात्र काट्नुपर्छ। यसो गर्दा अर्को वर्ष रुखमा राम्रोसँग नयाँ पालुवा आउँछ।

टाँकी खेती गर्ने सरल तरिका

१. बीउ सङ्कलन: माघदेखि वैशाख महिनाभित्र पाकेका कोसाबाट स्वस्थ र परिपक्व बीउ सङ्कलन गर्नुपर्छ।

२. नर्सरी व्यवस्थापन: सङ्कलित बीउलाई पोली ब्याग (थैलो) मा माटो र कम्पोष्ट मल मिसाएर उमार्नुपर्छ। कम्तीमा एक वर्षसम्म नर्सरीमा बिरुवाको उचित स्याहार-सुसार गर्नुपर्छ।

३. प्रत्यारोपण: वर्षायाम सुरु भएपछि (असार–साउन) नर्सरीका बिरुवाहरूलाई बारीको कान्ला, खेतको छेउछाउ, भू-क्षय हुने भीर वा खाली पाखामा सार्नुपर्छ। यो ओसिलो र चिस्यानयुक्त माटोमा छिट्टै हुर्कन्छ।

टाँकी जस्ता डालेघाँसको खेती गर्नु भनेको एकातिर पशुपालक किसानले सस्तो र पोषिलो आहार प्राप्त गर्नु हो भने अर्कोतिर यसले भू-क्षय रोक्न र वातावरण हरियो बनाउन समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तसर्थ, प्रत्येक पशुपालक किसानले आफ्नो बारीका कान्ला वा खाली जग्गामा टाँकीका बिरुवा रोपी आत्मनिर्भर बन्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।