वार्षिक अर्बौं बाहिरिने ‘हाडे बदाम’ को खेतीबाट कसरी लिन सकिन्छ मनग्य आम्दानी ?

नेपालमा मधेसी बदाम (हाडे बदाम) को माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ। तथापि, आन्तरिक उत्पादन नगण्य हुँदा वार्षिक रूपमा अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा बदाम आयातमा बाहिरिने गरेको छ। भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार, विशेष गरी दसैँ र तिहारजस्ता चाडपर्वहरूलाई लक्षित गरी नेपालमा वार्षिक ५ देखि ६ लाख किलोभन्दा बढी हाडे बदाम अमेरिका, भारत र अफगानिस्तान जस्ता देशबाट आयात गरिन्छ। यसका लागि वार्षिक ६० देखि ७० करोड रुपैयाँभन्दा बढी रकम बाहिरिने गरेको छ। देशलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन नेपालको पहाडी क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेती गर्नु अत्यन्तै लाभदायक देखिन्छ।

१. परिचय

नेपाली समाजमा ‘मधेसी बदाम’ वा ‘हाडे बदाम’ का नामले चिनिने यो फल चेरी, आरु, आरुबखडा र खुर्पानीजस्तै फलजन्य वनस्पति (Rosaceae family) हो। यसको पात आरुको जस्तै गाढा हरियो र लाम्चो हुन्छ। यसका फूलहरू सेतोमा रातो रङ मिसिएका र झुन्डिएर फुल्ने खालका हुन्छन्। फलको बाहिरी आवरण कडा खोलयुक्त हुन्छ, जसभित्रको गुदी (Kernel) नै खान र तेल निकाल्न प्रयोग गरिन्छ।

२. खेतीको सम्भावना

नेपालको भौगोलिक परिवेश मधेसी बदामका लागि अत्यन्त उपयुक्त छ।

• भौगोलिक क्षेत्र: ६०० मिटरदेखि ३५०० मिटरसम्मका पहाडी पाखाबारीहरूमा यसको खेती गर्न सकिन्छ।

• उपयुक्त स्थान: परम्परागत खेतीबाट आम्दानी नहुने बाँझो जमिन तथा घाम लाग्ने पारिलो पाखा (कम्तीमा ६ घण्टा घाम लाग्ने) यसका लागि उत्तम मानिन्छन्।

• हावापानी: आरु फल्ने क्षेत्र यसका लागि उपयुक्त हुन्छ। यसले ३५ डिग्री सेल्सियससम्मको गर्मी सहन सक्छ भने सुख्खा क्षेत्रमा पनि ८०० मिलिमिटर वर्षा भए पुग्छ।

३. उन्नत जात र बिरुवा व्यवस्थापन

नेपालको माटो र हावापानीमा सफल मानिएका जातहरू:

• कागजी बदाम (Nonpareil): बोक्रा पातलो हुने र हातले सजिलै फुट्ने भएकाले बजारमा उच्च माग।

• शालिमार (Shalimar / HD-1): भारतीय उन्नत जात, जुन नेपाली पहाडमा राम्रोसँग सप्रिन्छ।

• मर्सड (Merced) र क्यालिफोर्नियाली जात: उच्च उत्पादन दिने व्यावसायिक जात।

विशेष ध्यात्व्य: बदाममा आफैँ परागसेचन (Self-pollination) नहुने हुनाले, बगैँचामा २-३ वटा फरक-फरक जातका बिरुवाहरू मिसाएर रोप्नु अनिवार्य छ।

४. खेती प्रविधि

• लगाउने विधि: २ फिटको खाडल खनी मल र माटोको मिश्रणमा बिरुवा रोप्नुपर्छ। पानीको सुविधा छ भने जुनसुकै महिनामा पनि लगाउन सकिन्छ, अन्यथा बर्षायाम उत्तम हुन्छ।

• उत्पादन: कलमी गरिएको बिरुवाले ३-४ वर्षमा फल दिन सुरु गर्छ र ५-६ वर्षपछि पूर्ण व्यावसायिक उत्पादन (प्रति बोट ५-३० केजी) दिन्छ। एक पटक हुर्काएपछि यसलाई कम हेरचाह चाहिन्छ।

• टिपाइ: फागुनमा फूल फुल्ने र साउन-भदौमा फल परिपक्व हुन्छ। बाहिरी हरियो बोक्रा आफैँ ओभिएर फुट्न थालेपछि टिप्नुपर्छ।

५. रोग तथा कीरा नियन्त्रण

६. पोषण र स्वास्थ्य लाभ

मधेसी बदाम भिटामिन ई, म्याग्नेसियम, क्याल्सियम र फाइबरको भण्डार हो।

• गर्भवती: दूधमा केसर र बदाम मिलाएर खाँदा आमा र बच्चालाई पूर्ण पोषण मिल्छ।

• मुटु: कोलेस्ट्रोल घटाउन र मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।

• दिमाग: नियमित सेवनले स्मरणशक्ति बढाउँछ।

• अन्य: रगतमा हेमोग्लोबिन बढाउने, थकान मेटाउने र नसाहरूलाई सक्रिय राख्ने काम गर्छ।

७. बजार, मूल्य र आर्थिक सम्भावना

मधेसी बदाम ‘ड्राई फ्रुट’ भएकोले यसको भण्डारणमा कुनै झन्झट हुँदैन। टिपिसकेपछि सुकाएर १-२ वर्षसम्म राख्न सकिन्छ।

• मूल्य: नेपाली बजारमा गुणस्तर अनुसार प्रतिकिलो रु. १,२०० देखि १,८०० सम्म बिक्री हुन्छ।

• निर्यात: अर्गानिक प्रमाणीकरण गराउन सकेमा यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत निकासी गरी उच्च विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।

नेपालको पहाडी भू-भागलाई ‘मधेसी बदामको हब’ का रूपमा विकास गर्न सके, किसानको आयस्तर बढ्नुका साथै देशको ठूलो रकम बिदेसिनबाट जोगिन्छ। सरकारी तथा सामुदायिक तहबाट यस खेतीलाई प्रोत्साहन गरिनु आजको आवश्यकता हो।