व्यावसायिक पशुपालनको जग: किन पशु ल्याउनु अघि नै खर्सेतो रोप्नु अनिवार्य छ ? जान्नुहोस् पूर्ण निर्देशिका

पशुपालन व्यवसायलाई सफल र नाफामूलक बनाउन व्यवसाय सुरु गर्नु अगावै उन्नत घाँस खेती गर्नु अनिवार्य हुन्छ। पशुपालनमा लाग्ने कुल खर्चको झण्डै ६० देखि ७० प्रतिशत

१. पृष्ठभूमि र परिचय

नेपालको मध्य पहाडी तथा बेसी क्षेत्रहरूमा परम्परागत रूपमा पाइने रैथाने डालेघाँसहरू मध्ये खर्सेतो (वैज्ञानिक नाम: Ficus hispida / Ficus simplicissima) एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण वनस्पति हो। अङ्ग्रेजीमा ‘Hairy Fig’ भनिने यो वनस्पति मरुवा (Moraceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। हिउँदको सुख्खा मौसममा जब भुइँघाँसहरू सुकेर जान्छन् र पशुहरूका लागि हरियो घाँसको चरम अभाव हुन्छ, त्यतिबेला खर्सेतोले पशुहरूलाई पोषिलो हरियो आहार प्रदान गर्दछ।

२. पशुपालनमा खर्सेतो घाँसको महत्व र फाइदाहरू

व्यावसायिक गाईभैँसी तथा बाख्रापालनमा खर्सेतोको नियमित प्रयोगले निम्न फाइदाहरू पुर्‍याउँछ:

• उच्च पोषण: खर्सेतोको पातमा प्रोटिन, क्याल्सियम र अन्य खनिज तत्वहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्, जसले पशुको स्वास्थ्य चुस्त राख्छ।

• उत्पादनमा वृद्धि: यो घाँसले पशुको दूध उत्पादन बढाउनुका साथै मासुजन्य पशुको तौल छिटो बढाउन मद्दत गर्दछ।

• सुख्खायामको सहारा: मंसिरदेखि चैतसम्म, जब अन्य घाँस पाइँदैन, तब खर्सेतोले गोठमै हरियो र रसिलो आहारको परिपूर्ति गर्दछ।

• आर्थिक बचत: बजारको महँगो दानामाथिको परनिर्भरता घटाई पशुपालनको उत्पादन लागत ६०% सम्म कम गर्न सकिन्छ।

• पाचनमा सुधार: यसले पशुको पाचन प्रणाली सुधार्छ र गोबरको गुणस्तर बढाएर मलिलो बनाउँछ।

३. भौगोलिक अवस्थिति, हावापानी र माटो

• उचाइ: समुद्र सतहदेखि ५०० देखि १,५०० मिटर सम्मका मध्य पहाडी, खोंच र बेसी क्षेत्रहरू।

• हावापानी: न्यानो, समशितोष्ण र उपोष्ण हावापानी उपयुक्त। यसले सामान्य खडेरी सजिलै खप्न सक्छ।

• उपयुक्त क्षेत्र: खेतबारीको कान्ला, पाखो बारी, खोलाका किनार वा भिरालो जग्गा। यसले भू-क्षय (पहिरो) रोक्न समेत ठूलो मद्दत गर्दछ।

४. बिरुवा उत्पादन विधि

खर्सेतोको बिरुवा दुई तरिकाबाट सजिलै उत्पादन गर्न सकिन्छ:

क) बीउबाट (Seed Propagation)

१. फागुन-चैतमा रुखबाट पाकेका पहेंला फलहरू संकलन गर्ने। २. फललाई पानीमा मिचेर वा माटोमा माडेर साना बीउहरू छुट्ट्याउने र छायामा सुकाउने। ३. चैत-वैशाखमा नर्सरी ब्याड तयार गरी बीउ छर्ने। बिरुवा उम्रिएपछि साना पोलिब्यागमा सार्ने।

ख) हाँगाको कटिङबाट (Vegetative Propagation – बढी प्रभावकारी)

१. माघ-फागुनमा सुसुप्त अवस्थाको निरोगी हाँगा (पेन्सिल जत्तिको बाक्लो) छनोट गर्ने। २. १५-२० सेन्टिमिटर लामा कटिङहरू तयार गर्ने। ३. यी कटिङहरूलाई पोलिब्याग वा बालुवायुक्त माटोमा रोपेर जरा निकाल्ने।

५. फिल्डमा बिरुवा रोप्ने र खेती गर्ने तरिका

• रोप्ने समय: असार महिना (वर्षायामको सुरुवातमै)।

• खाडल तयारी: १x१x१ फिटको खाडल खनी २-३ केजी कम्पोस्ट वा गोबर मल मिसाउने।

• रोप्ने दूरी: बिरुवाको बीचमा २ देखि ३ मिटरको दूरी राख्ने।

• रोपण: जरा नखलबलिने गरी बिरुवा रोपी वरिपरिको माटो राम्ररी थिचिदिने।

६. हेरचाह र व्यवस्थापन

• गोडमेल: रोपेको पहिलो वर्ष २-३ पटक झारपात उखेल्ने।

• छापो दिने (Mulching): हिउँदमा ओस जोगाउन फेद वरिपरि सुकेका पात वा पराल राख्ने।

• सुरक्षा: सुरुका २ वर्ष बिरुवा साना हुने भएकाले जनावरबाट जोगाउन गोठ नजिकै वा घेराबारा भित्र राख्ने।

७. घाँस काट्ने र उत्पादन लिने तरिका

• उत्पादन: तेस्रो वर्षदेखि घाँस लिन सुरु गर्न सकिन्छ। चौथो-पाँचौ वर्षबाट पूर्ण उत्पादन दिन्छ।

• काट्ने समय: विशेषगरी मंसिरदेखि चैत महिनासम्म।

• काट्ने तरिका: रुखको मुख्य डाँठ वा हाँगालाई नोक्सान नपुऱ्याई टुप्पाका र साना हाँगाहरू मात्र काट्ने। फेदतिर केही पात र आँख्ला बाँकी राख्दा अर्को वर्ष अझ बढी पालुवा पलाउँछ।

पशुपालन सुरु गर्नु अगावै खर्सेतो जस्ता रैथाने र पोषिला डालेघाँसको खेती गर्नु बुद्धिमानी मात्र नभएर व्यावसायिक रूपमा सफल हुने अचुक उपाय हो। यसले हिउँदको कठिन समयमा दानाको खर्च जोगाई किसानको आर्थिक अवस्था मजबुत बनाउन मद्दत गर्दछ।