‘मानो रोपेर मुरी उब्जाउने’ बर्खायाम किसानका लागि उत्साह र समृद्धिको आस बोकेर आउँछ। तर, यही समयमा खेतबारीमा देखापर्ने विभिन्न रोग र कीराहरूले किसानको मेहनतमाथि धावा बोल्दा उनीहरूको खुसी बिस्तारै निराशामा बदलिन्छ। दिनरात रगत–पसिना बगाएर हुर्काएका हरिया र कलिला बोटबिरुवा रातारात सखाप हुँदा किसानको मन रुनु स्वाभाविक हो। बर्खा सुरु हुनासाथ किसानलाई सबैभन्दा बढी मानसिक र आर्थिक सास्ती दिने जीवमध्ये एक हो-  शंखे कीरा (Snail)

शंखे कीराको प्रकोप र यसको स्वभाव

शंखे कीरा दिउँसोको चर्को घाममा ओसिलो र ओझेल परेका ठाउँमा लुकेर बस्छन् र रातको समयमा किसानको सम्पूर्ण मेहनतमाथि आक्रमण गर्छन्। विशेष गरी धानको ब्याड, टमाटर, काँक्रो, फर्सी, घिरौलालगायतका लहरे तरकारीका कलिला डाँठ र पातहरू खाएर यिनीहरूले बोट नै मारिदिन्छन्। यसले गर्दा किसानहरू बर्सेनि ठूलो नोक्सानी ब्यहोर्न विवश छन्।

शंखे कीरा नियन्त्रणका उपायहरू

शंखे कीराको प्रकोपबाट बाली जोगाउन र खेतबारीलाई सुरक्षित राख्न निम्न विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:

१. भौतिक तथा यान्त्रिक विधि

• हातले संकलन: यो कीरा बिहान, बेलुका वा पानी परेको समयमा बढी सक्रिय हुन्छ। तसर्थ, सोही समयमा खेतबारीमा गएर हातमा पन्जा लगाई यी कीराहरूलाई संकलन गरी नष्ट गर्नुपर्छ।

• नुनको प्रयोग: संकलन गरिएका कीराहरूलाई एउटा भाँडो वा खाल्डोमा राखी नुन छरिदिँदा यिनीहरूको शरीरको पानी सुक्छ र तुरुन्तै मर्छन्।

२. जैविक तथा घरेलु विधि

• घेरा बनाउने: कीराहरू प्रवेश गर्ने बाटो वा नर्सरी ब्याडको वरिपरि नुन, ओभानो काठको खरानी वा कृषि चूनको रेखा (घेरा) बनाइदिनुहोस्। यसलाई पार गरेर कीराहरू बालीमा आउन सक्दैनन्।

• बियर ट्र्याप (Beer Trap): शंखे कीरा बियरको गन्धतर्फ आकर्षित हुन्छन्। खेतबारीको भुइँ सतहमा मिल्ने गरी एउटा प्लास्टिकको कचौरा वा भाँडो गाड्नुहोस् र त्यसमा थोरै बियर राखिदिनुहोस्। कीराहरू आकर्षित भई त्यसमा डुबेर मर्नेछन्।

• हाँस पालन: यदि खेत वा ओसिलो क्षेत्र नजिक छ भने हाँस पाल्नु फाइदाजनक हुन्छ। हाँसले शंखे कीरालाई मन पराएर खाने हुनाले प्राकृतिक रूपमै यसको संख्या नियन्त्रणमा आउँछ।

३. रासायनिक विधि (अन्तिम विकल्पका रूपमा)

रासायनिक विषादीले माटो र त्यहाँ रहेका मित्रजीवहरूलाई असर पार्ने भएकाले यसलाई अन्तिम विकल्पको रूपमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

• मेटालडिहाइड (Metaldehyde): बजारमा पाइने मेटालडिहाइड युक्त दानेदार विषादी कीरा लाग्ने ठाउँमा साँझपख छर्न सकिन्छ।

• कपर सल्फेट: पानीमा कपर सल्फेट (Copper Sulphate) मिसाएर स्प्रे गर्दा पनि यो कीरा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

शंखे कीराको प्रकोप रैथाने र आधुनिक दुवै खेतीका लागि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। तर, सुरुवाती अवस्थामै सजगता अपनाएर जैविक र भौतिक विधिहरूको प्रयोग गरेमा यसको नियन्त्रण सहजै गर्न सकिन्छ। यस्ता विधिले रासायनिक विषादीमा हुने खर्च कटौती गर्नुका साथै माटोको उर्वराशक्ति र पर्यावरणलाई समेत सुरक्षित राख्न मद्दत गर्दछ।