देख्दा आकर्षक, खाँदा स्वादिलो र बेच्दा महँगो: नेपालमा रामबुटान खेतीको भविष्य र खेती गर्ने सही तरिका

रामबुटान एक उष्ण कटिबंधीय (Tropical

) फल हो, जसको बाहिरी भाग झुस जस्तो रङ्गका ‘रौँ’हरूले ढाकिएको हुन्छ भने भित्रको भाग लिच्चीजस्तै सेतो, रसिलो र मिठो हुन्छ। विशेषगरी दक्षिण–पूर्वी एसियाली देशहरू मलेसिया, थाइल्याण्ड र इन्डोनेसियामा लोकप्रिय रहेको यो फल पछिल्लो समय नेपालमा पनि चर्चाको विषय बनेको छ। नेपालको तराई र भित्री मधेशका तातो तथा आद्र (न्यानो र भिजेको) क्षेत्रहरूमा यसको व्यावसायिक खेतीको प्रशस्त सम्भावना देखिएको छ। यहाँको हावापानी र माटोलाई मध्यनजर गर्दा, चितवन, झापा, नवलपरासी, कैलाली र भित्री मधेशका तल्लो पहाडी क्षेत्रहरूमा रामबुटानको सफल उत्पादन गर्न सकिन्छ।

रामबुटान स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले अत्यन्तै लाभदायक मानिन्छ। यसमा भिटामिन ‘सी’ प्रचुर मात्रामा पाइन्छ, जसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र छालालाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ। यसबाहेक, यसमा पाइने फलाम (Iron) र तामा (Copper) जस्ता खनिज तत्वले रक्तअल्पता हुन दिँदैनन् भने यसमा हुने फाइबरले पाचन प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ। एन्टी–अक्सिडेन्टको गुणले भरिपूर्ण हुने भएकाले यसको सेवनले शरीरमा भएका खराब तत्वहरूलाई बाहिर निकाल्न र ऊर्जा प्रदान गर्न ठूलो सहयोग पुर्‍याउँछ। तसर्थ, स्वास्थ्य सचेत नेपाली उपभोक्ताहरूका लागि रामबुटान एक उत्कृष्ट फलको विकल्प हुन सक्छ।

खेती प्रविधिको कुरा गर्दा, रामबुटानलाई मध्यम खालको अम्लीय माटो (pH ५.५–६.५) उपयुक्त हुन्छ, जसमा पानी नजम्ने तर ओस रहिरहने व्यवस्था हुनुपर्छ। यसका लागि वार्षिक २२ देखि ३० डिग्री सेल्सियस तापक्रम र पर्याप्त वर्षा आवश्यक हुन्छ। बिरुवा लगाउँदा कलमी (Grafted) बिरुवा रोज्नु लाभदायक हुन्छ, किनकि बीउबाट उमारिएका बिरुवाहरूले फल दिन धेरै समय लगाउन सक्छन् र तिनको गुणस्तर पनि एकनासको नहुन सक्छ। बिरुवा रोपेको ३ देखि ४ वर्षपछि यसले फल दिन सुरु गर्छ। उचित सिँचाइ, समयमै गोडमेल र जैविक मलको प्रयोगले यसको उत्पादनलाई राम्रो बनाउन सकिन्छ। विशेषगरी तराईमा गर्मी महिनामा बिरुवालाई डढ्नबाट बचाउन सित्तल र ओसिलो वातावरण मिलाउनु आवश्यक हुन्छ।

बजारको दृष्टिले हेर्दा नेपालमा रामबुटानको भविष्य निकै उज्ज्वल देखिन्छ। हाल नेपालका ठूला शहरहरूमा पाइने रामबुटान धेरैजसो विदेशबाट आयात गरिन्छ, जसका कारण यसको मूल्य निकै महँगो हुने गरेको छ। यदि स्थानीय स्तरमै व्यावसायिक उत्पादन गर्न सकियो भने, आयात प्रतिस्थापन हुनुका साथै किसानहरूले उच्च मूल्य प्राप्त गर्न सक्छन्। यो फल देख्नमा आकर्षक र स्वादमा उत्कृष्ट हुने भएकाले होटल, रेस्टुरेन्ट र शहरी उपभोक्ताहरूमा यसको माग उच्च छ। सुरुवाती चरणमा साना परीक्षण प्लटहरूबाट खेती सुरु गरेर बिस्तारै क्षेत्रफल बढाउँदै लैजाँदा जोखिम कम हुन्छ र अनुभव पनि बटुल्न सकिन्छ।

निष्कर्षमा, रामबुटान नेपालका लागि एक नयाँ र उच्च मूल्यको ‘क्यास क्रप’ (नगदे बाली) बन्न सक्छ। परम्परागत खेती प्रणालीलाई छाडेर आधुनिक प्रविधि, सही जातको छनोट र बजारको मागलाई बुझेर अगाडि बढ्ने हो भने रामबुटान खेतीले नेपाली किसानको आर्थिक स्तर उकास्न ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ। सरकारी निकाय र कृषि विज्ञहरूबाट प्राविधिक सल्लाह र बिरुवाको सहज उपलब्धता सुनिश्चित भएमा नेपालले निकट भविष्यमा रामबुटानमा आत्मनिर्भर बन्ने मात्र नभई छिमेकी देशहरूमा निर्यात गर्ने लक्ष्य समेत राख्न सक्छ।