प्रकृति र कृषिको संगम , घर-आँगनमा तुलसी रोपेर हरिशयनी एकादशी मनाइँदै
काठमाडौँ – आज आषाढ शुक्ल एकादशी। किसानहरू खेतमा धान रोप्ने चटारोमा व्यस्त रहँदा घर-आँगनमा भने प्रकृति-पूजाको अनुपम पर्व, हरिशयनी एकादशी मनाइँदैछ। यो पर्व केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र नभई नेपाली समाजको कृषि-संस्कृति र प्रकृति-प्रेमको जीवन्त उदाहरण पनि हो।
हरिशयनी एकादशीको समय कृषि चक्रसँग अद्भुत रूपमा जोडिएको छ। यो समय मनसुन सक्रिय भई किसानहरूले खेतमा बीउ रोपेर प्रकृतिको जिम्मा लगाउने बेला हो। धार्मिक मान्यताअनुसार, आजदेखि सृष्टिका पालनकर्ता भगवान् विष्णु चार महिनाका लागि ‘शयन’ गर्नुहुन्छ, जसले सांकेतिक रूपमा किसानले बीउ रोपेपछि बाली हुर्कन प्रकृतिको भरोसामा रहने अवधिलाई जनाउँछ।
घर-आँगनमा तुलसीको बिरुवा रोप्नु केवल धार्मिक कार्य मात्र होइन, यो एक सांकेतिक खेती पनि हो। यसले माटो, पानी र बोटबिरुवाप्रतिको सम्मान र आत्मीयतालाई दर्शाउँछ।
तुलसीलाई विष्णुको प्रतीक मानेर गरिने पूजा वास्तवमा प्रकृति-पूजाकै एक उत्कृष्ट स्वरूप हो।
जीवनदायी अक्सिजन: वैज्ञानिक रूपमा तुलसीले अत्यधिक अक्सिजन उत्सर्जन गर्छ, जसले घरवरपरको वातावरणलाई शुद्ध र स्वस्थ राख्छ। हाम्रा पूर्वजहरूले यसको यही गुणलाई बुझेर यसलाई धर्मसँग जोडे, ताकि हरेक घरमा यसको संरक्षण होस्।
औषधीय गुण: तुलसीमा पाइने औषधीय गुणले रुघाखोकीदेखि अनेकौँ रोगसँग लड्ने क्षमता प्रदान गर्छ। यो प्रकृतिले दिएको अमूल्य उपहार हो।
वातावरणीय सन्तुलन: तुलसीको मोठले घरमा सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने र हानिकारक कीटाणुलाई भगाउने विश्वासले वातावरणीय स्वच्छता र सन्तुलन कायम राख्न प्रेरित गर्छ।
आज बिहानैदेखि श्रद्धालुहरूले व्रत बसी, स्नान गरी घरको मोठमा तुलसीको बिरुवा सारेका छन्। बूढानीलकण्ठलगायत देशभरका विष्णु मन्दिरहरूमा भक्तजनको उपस्थिति बाक्लो छ।
यसरी, हरिशयनी एकादशीले धर्म, कृषि र प्रकृतिलाई एउटै सांस्कृतिक मालामा उनेको छ। यो पर्वले हामीलाई सिकाउँछ कि मानव जीवन र हाम्रो समृद्धिको आधार नै प्रकृति र कृषि हो, जसको सम्मान र संरक्षण गर्नु हाम्रो परम कर्तव्य हो।