परम्परा र स्वास्थ्यको संगम ‘खीर खाने दिन’ आज, घरघरमा खीरको बास्ना

“असारको हिलोमा भिजेको शरीर, साउनको खीरले पाउँछ ऊर्जा र शीतलता “

काठमाडौं, साउन १५ : आज साउन १५ गते, देशभरका नेपालीहरूले घरघरमा खीर पकाएर खाई ‘खीर खाने दिन’ मनाइरहेका छन्। कृषि संस्कृति, धार्मिक आस्था र सामाजिक सद्भावको प्रतीकको रूपमा रहेको यो परम्पराले हरेक वर्ष नेपाली समाजलाई मौलिक स्वादसँग जोड्ने गर्दछ।

असार महिनाभरि धान रोपाइँको कठिन परिश्रमले थाकेको शरीरमा ऊर्जा र स्फूर्ति भर्न साउनको मध्यमा खीर खाने चलन बसेको विश्वास गरिन्छ। कृषि विज्ञहरूका अनुसार, खेती कार्यमा ह्रास भएको शक्तिलाई पुनर्जागरण प्रदान गर्न दूध, चामल, चिनी र मरमसलाबाट बनेको पोषिलो खीर उत्तम भोजन हो। साथै, साउने झरीको चिसो मौसममा तातो खीरले शरीरलाई न्यानो बनाउने र मौसमी रोगबाट बचाउन मद्दत गर्ने भएकाले यसको स्वास्थ्यगत महत्त्व पनि छ।

साउन महिनालाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले भगवान शिवको महिनाको रूपमा मनाउँछन्। धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार, शिवलाई दूध र दूधबाट बनेका परिकारहरू प्रिय लाग्ने भएकाले साउनमा खीर पकाएर चढाउने र प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्ने प्रचलन चलेको हो। संस्कृतमा ‘पायस’ भनिने खीरलाई देवकार्य र पितृकार्यमा समेत शुद्ध र महत्त्वपूर्ण भोजन मानिन्छ।

यस पर्वको सामाजिक पक्ष पनि उत्तिकै बलियो छ। साउनमा हरियाली छाउने र प्रशस्त घाँस पाइने हुँदा गाई-भैँसीले धेरै दूध दिन्छन्। घरमा दूधको उत्पादन बढेपछि खीर पकाएर इष्टमित्र, छोरीचेली र छिमेकीलाई बोलाएर खुवाउने चलनले आपसी सम्बन्ध र सद्भावलाई प्रगाढ बनाउँछ।

खीर खानुका फाइदा

चिकित्सकहरूका अनुसार स्वादका लागि मात्र नभई खीर स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक छ:

ऊर्जाको स्रोत: यसमा भएको कार्बोहाइड्रेट र चिनीले शरीरलाई तत्काल शक्ति प्रदान गर्छ।

पोषक तत्व: दूधमा हुने क्याल्सियम र प्रोटिनले हड्डी बलियो बनाउँछ भने काजु, किसमिस जस्ता मरमसलाले भिटामिन र मिनरल्स आपूर्ति गर्छन्।

पाचनमा सहज: खीरमा प्रयोग हुने सुकुमेल, ल्वाङ जस्ता मसलाले पाचन प्रणालीलाई सहयोग पुर्‍याउँछन्।

नेपाली अर्थतन्त्रमा दुग्ध क्षेत्रको योगदानलाई सम्मान गर्दै राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले वि.सं. २०७७ फागुन १५ गतेको निर्णयअनुसार साउन १५ लाई ‘राष्ट्रिय खीर दिवस’ का रूपमा मनाउन घोषणा गरेको थियो। बोर्डका अनुसार नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब एकतिहाइ छ, जसमा दुग्ध क्षेत्रको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।

नेपाली समाजमा असार १५ मा दही-चिउरा, भदौ १५ मा पोलेको मकै र पुस १५ मा घिउ-खट्टे खाने जस्तै साउन १५ को खीर खाने परम्पराले हाम्रो मौलिक संस्कृतिलाई जीवन्त राखेको छ। समग्रमा, यो दिन स्वाद, स्वास्थ्य, संस्कृति र सामाजिकताको अनुपम मिश्रणको पर्व हो।