डलर तिरेपछि मात्र ‘शुद्ध’ देख्ने हाम्रो आँखा: बाजुराका नाङ्गा डाँडामा खेर गइरहेको ‘नेपाली ओलिभ’ ले हामीलाई सरापिरहेको त छैन ?

नेपाली बजारमा अहिले स्वास्थ्य सचेतनासँगै ‘ओलिभ आयल’ अर्थात् जैतुनको तेलको चर्चा निकै छ। शहरका डिपार्टमेन्टल स्टोरहरूमा प्रतिलिटर दुई हजार रुपैयाँभन्दा बढी मूल्य पर्ने यो तेललाई ‘लिक्विड गोल्ड’ (तरल सुन) का रूपमा लिइन्छ। युरोप र अमेरिकामा अत्यधिक रुचाइएको यो तेललाई नेपालमा पनि सम्भ्रान्त र स्वास्थ्यप्रति सचेत वर्गले भान्छामा भित्र्याएका छन्।

तर, विडम्बनापूर्ण सत्य के छ भने– जुन वनस्पतिको तेललाई शहरमा अमृत समान मानेर महँगो मूल्य तिरिन्छ, त्यही वनस्पति सुदूरपश्चिम र कर्णालीका दूरदराजका गाउँहरूमा दाउरा बाल्न र बाख्रालाई घाँस हाल्न प्रयोग भइरहेको छ। बाजुरा लगायतका जिल्लामा स्थानीय भाषामा ‘लौठो’ भनेर चिनिने यो वनस्पति नै विश्वबजारको बहुमूल्य ‘जैतुन’ हो।

तोरीको तेल र ओलिभ आयल: भ्रम र वास्तविकता

धेरैजसो उपभोक्तामा ओलिभ आयल नै सबैभन्दा स्वास्थ्यवर्धक तेल हो भन्ने बुझाइ छ। तर, पोषणविद्हरूका अनुसार नेपालमा परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको तोरीको तेल र ओलिभ आयलमा पाइने सूक्ष्म पोषक तत्व (Micro-nutrients) मा खासै ठूलो अन्तर छैन।

जैतुनको तेलमा पाइने ओमेगा–३ र ६ फ्याटी एसिड, एन्टी अक्सिडेन्ट, भिटामिन ‘ई’ र ‘डी’ शुद्ध तोरीको तेलमा पनि प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। मुटु रोग, क्यान्सरको जोखिम घटाउन, खराब कोलेस्टेरोल नियन्त्रण गर्न र जोर्नीको दुखाइ कम गर्न दुवै तेल उत्तिकै प्रभावकारी मानिन्छन्। मानिसको मनोविज्ञान नै यस्तो हुन्छ कि, जुन वस्तु विदेशबाट आउँछ र महँगो हुन्छ, त्यही राम्रो लाग्छ। यद्यपि, कस्मेटिक प्रयोग, मालिस र सलादमा काँचै खानका लागि भने ओलिभ आयलको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ।

बजारको शुद्धता र प्रकार

बजारमा ‘भर्जिन’ वा ‘प्योर’ लेखिएका सबै ओलिभ आयल शुद्ध हुन्छन् भन्ने छैन। करिब ४० देखि ५० किलो जैतुन पेल्दा जम्मा ३ लिटर मात्र तेल निस्कन्छ। यो बाह्रै महिना फल्ने फल पनि होइन। त्यसैले बजारमा पाइने सस्तो तेलमा मिसावटको सम्भावना रहन्छ। ओलिभ आयल मुख्य गरी तीन ग्रेडमा पाइन्छ:
१. एक्स्ट्रा भर्जिन: यो पहिलो पटक पेलेर निकालिएको सबैभन्दा शुद्ध र महँगो तेल हो।
२. फाइन/भर्जिन: यो दोस्रो श्रेणीको तेल हो।
३. पोमेस/साधारण: यो मेशिन र रासायनिक प्रक्रियाबाट अन्तिममा निकालिएको कम गुणस्तरको तेल हो।

नेपालमा खेतीको सम्भावना र हावापानी

जैतुन भूमध्यसागरीय (Mediterranean) हावापानीमा फस्टाउने वनस्पति हो। नेपालका पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूको तल्लो भेगको हावापानी यसका लागि विश्वकै उत्कृष्ट मानिन्छ।

• हावापानी: जाडोमा चिसो तर धेरै तुसारो नपर्ने र गर्मीमा सुक्खा तथा तातो हावापानी यसका लागि उपयुक्त हुन्छ। वार्षिक ५०० देखि १००० मिलिमिटर वर्षा हुने क्षेत्र राम्रो मानिन्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, ढुङ्गे वा बलौटे दोमट माटोमा यो राम्ररी फस्टाउँछ।

• सम्भावित जिल्लाहरू: विभिन्न अध्ययन प्रतिवेदन अनुसार बाजुरा, बझाङ, मुगु, हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट, रुकुम, डोल्पा र मुस्ताङमा यसको प्रचुर सम्भावना छ।

बाजुराको विडम्बना: ‘लौठो’ को कथा

जैतुन खेतीको कुरा गर्दा बाजुरा जिल्ला अग्रपंक्तिमा आउँछ। यहाँका स्थानीयको दैनिकी जैतुन (लौठो) सँगै बित्छ। नाङ्गा डाँडाहरूमा हरियाली देखिने एउटै वनस्पति यही हो। तर, यसको आर्थिक महत्त्व नबुझ्दा स्थानीयले यसलाई इन्धन र घाँसको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

स्थानीय बूढापाकाहरूमा एउटा भनाइ प्रचलित छ– ‘आलो लौठो सय वर्ष, सुकेको लौठो सय वर्ष।’ अर्थात् यसको काठ निकै बलियो र टिकाउ हुने भएकाले घर निर्माणमा यसको प्रयोग व्यापक छ। बाजुराको करिब ३ सय हेक्टर जंगल क्षेत्र जंगली जैतुनले ढाकेको छ।

सरकारी पहल र चुनौती

सरकारले बाजुरालाई ‘जैतुन जोन’ घोषणा गरी विभिन्न परियोजना सञ्चालन गरेको छ। इटाली सरकार र विभिन्न विश्वविद्यालयको सहयोगमा यहाँ अनुसन्धान केन्द्र र बगैँचाहरू स्थापना गरिएका छन्। बाजुराको कोल्टी क्षेत्रमा मात्रै साढे ३ हेक्टरमा फैलिएको बगैँचा छ। यहाँ बाहिरबाट ल्याइएका उन्नत जात र स्थानीय जंगली जातको परीक्षण गरिएको छ। अध्ययन अनुसार उन्नत जातबाट १६ प्रतिशत र स्थानीय जंगली बोटबाट ५ प्रतिशतसम्म तेल निकाल्न सकिन्छ।

तर, सरकारी लगानी बालुवामा पानी जस्तै भएको गुनासो पनि छ।

• संरक्षण अभाव: अनुसन्धान केन्द्रका सयौं बोटहरूमा कीराको संक्रमण देखिन थालेको छ।

• प्रविधि अभाव: लाखौं खर्चेर स्थापना गरिएको तेल पेल्ने मिल प्राकृतिक प्रकोप वा मर्मत सम्भारको अभावमा बन्द हुँदा फलेका फलहरू खेर गइरहेका छन् वा पेल्नका लागि अन्यत्र पठाउनुपर्ने बाध्यता छ।

• चेतना अभाव: स्थानीय स्तरमा यसको बोट जोगाउनु पर्छ भन्ने चेतना पूर्ण रूपमा विकास भइसकेको छैन।

आर्थिक पाटो: आयात प्रतिस्थापनको अवसर

नेपालमा वार्षिक हजारौं लिटर ओलिभ आयल आयात हुन्छ। भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्ने हो भने वार्षिक करोडौं रुपैयाँ विदेशिन्छ। यदि नेपालका सम्भावित जिल्लाहरूमा रहेका जंगली जैतुनमा ‘ग्राफ्टिङ’ (कलमी) गर्ने र नयाँ बिरुवा रोप्ने हो भने ५ देखि ७ वर्षभित्र नेपाल आत्मनिर्भर मात्र होइन, निर्यात गर्न सक्षम हुनेछ।

बाजुराको एउटा सानो बगैँचाबाट मात्रै वार्षिक २४ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको तेल उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ। यसको बजार मूल्य र विश्वव्यापी माग हेर्दा यो तोरी वा मकै खेती भन्दा कैयौं गुणा बढी फाइदाजनक ‘क्यास क्रप’ (Cash Crop) हुन सक्छ।

स्वास्थ्यका हिसाबले हाम्रो मौलिक तोरीको तेल ओलिभ आयल भन्दा कम छैन, त्यसैले भान्छामा तोरीकै तेल प्रयोग गर्नु आर्थिक र स्वास्थ्य दुवै हिसाबले बुद्धिमानी हुन सक्छ। तर, देशको अर्थतन्त्र उकास्न र कर्णाली तथा सुदूरपश्चिमका विकट पहाडहरूलाई समृद्ध बनाउन जैतुन खेती एउटा ‘गेम चेन्जर’ बन्न सक्छ।

अबको आवश्यकता भनेको गाउँमा ‘दाउरा’ का रूपमा जलिरहेको ‘लौठो’ लाई पहिचान गरी त्यसलाई ‘लिक्विड गोल्ड’ मा परिणत गर्ने ठोस नीति, प्रविधि र बजार व्यवस्थापनको हो।