गहत: पत्थरीको अचूक औषधि तर लोपोन्मुख खेती
गहत (वैज्ञानिक नाम: Macrotyloma uniflorum) नेपालको पहाडी र तराई भेगमा पाइने एक पोसिलो र औषधीय गुण भएको दलहन बाली हो। यसलाई अंग्रेजीमा ‘हर्स ग्राम’ (Horse Gram
१. खेती कहाँ–कहाँ हुन्छ ?
गहतको खेती नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका मध्यपहाडी जिल्लाहरू र तराईका चुरे क्षेत्रहरूमा गरिन्छ। यो विशेषगरी कम उब्जनी हुने, सुख्खा र रुखो जमिनमा पनि सप्रिने बाली हो।
मुख्य क्षेत्रहरू: कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी जिल्लाहरू, पाल्पा, गुल्मी, अर्घाखाँची, प्युठान, सल्यान, दाङ, रामेछाप, सिन्धुली लगायतका जिल्लाहरूमा यसको खेती परम्परागत रूपमा हुँदै आएको छ।
२. हावापानी र माटो कस्तो चाहिन्छ ?
गहत एक खडेरी प्रतिरोधी (Drought-tolerant) बाली हो। यसलाई अन्य दालको तुलनामा निकै कम पानी र हेरचाह चाहिन्छ।
हावापानी: यसको लागि न्यानो र सुख्खा हावापानी उपयुक्त हुन्छ। धेरै पानी पर्ने वा ओसिलो ठाउँमा यसको बोट कुहिने डर हुन्छ। समुन्द्र सतहबाट २०० देखि १५०० मिटर सम्मको उचाइमा यसको खेती राम्रो हुन्छ।
माटो: यो बालीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेकै कमजोर माटोमा पनि उत्पादन हुनु हो। बलौटे, दोमट, रातो माटो र ग्रेग्रान भएको भिरालो जमिनमा (पाखो बारी) गहत मज्जाले फल्छ। यसले वायुमण्डलको नाइट्रोजन सोसेर माटोको उर्वराशक्ति बढाउन पनि मद्दत गर्छ।
३. खेती कसरी गर्न सकिन्छ ?
गहतको खेती प्रविधि सरल छ। यसलाई किसानहरूले प्राय: मिश्रित बालीको रूपमा वा मकै भाँचेपछि खाली भएको बारीमा लगाउने गर्छन्।
लगाउने समय: नेपालमा गहत भदौदेखि असोज महिनाको सुरुसम्म छरिन्छ।
तरिका: जमिनलाई १-२ पटक जोतेर माटो बुुरबुराउँदो बनाएपछि बीउ छरिन्छ। यसलाई हारमा (Line sowing) वा छरेर (Broadcasting) दुवै तरिकाले लगाउन सकिन्छ।
मलखाद र सिंचाइ: यसलाई रासायनिक मलको खासै आवश्यकता पर्दैन। कम्पोस्ट मल हाल्दा उत्पादन राम्रो हुन्छ। यो वर्षाको भरमा खेती गरिने बाली (Rain-fed crop) भएकाले सिंचाइको खासै जरुरी पर्दैन।
कटानी: मंसिरदेखि माघ महिनासम्ममा कोसाहरू छिप्पिएपछि यसको कटानी गरिन्छ।
४. किन लोप हुँदै गयो ?
अत्यन्तै गुणकारी हुँदाहुँदै पनि गहत खेती लोप हुनुका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
पकाउन झन्झटिलो: गहतको दाना साह्रो हुन्छ। यसलाई पाक्न धेरै समय लाग्छ (प्रेशर कुकर नहुँदा घण्टौँ उमाल्नुपर्ने बाध्यता थियो)। दाउरा र ग्यास धेरै खर्च हुने भएकाले गृहिणीहरू छिटो पाक्ने मुसुरो वा रहर दाल रोज्न थाले।
कम उत्पादन (Low Yield): अन्य हाइब्रिड वा उन्नत जातका दालहरूको तुलनामा गहतको प्रति कठ्ठा उत्पादन कम हुन्छ। मिहिनेत अनुसारको फल नपाइने भएपछि किसानहरू निरुत्साहित भए।
बजार र मूल्य: विगतमा यसलाई ‘गरिबको खाना’ वा ‘घोडालाई दिइने दाना’ का रूपमा हेरिन्थ्यो, जसले गर्दा बजार भाउ कम थियो। (यद्यपि अहिले औषधीय महत्त्व बुझेपछि मूल्य बढेको छ)।
जनशक्तिको अभाव: गाउँघरबाट युवाहरू विदेश पलायन हुनु र खेती गर्ने जनशक्ति नहुँदा बाँदर लाग्ने पाखो बारीहरू बाँझै रहन थालेका छन्, जहाँ पहिले गहत फल्थ्यो।
५. आयातको अवस्था के छ ?
नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि दाल तथा गेडागुडीमा परनिर्भर हुँदै गएको छ।
नेपालमा खपत हुने धेरैजसो दाल (मसुरो, चना, केराउ) विदेशबाट (विशेष गरी क्यानडा, अष्ट्रेलिया र भारतबाट) आयात हुन्छ।
गहतको हकमा, नेपालमा उत्पादन ह्वात्तै घटेपछि बजारको माग धान्न भारतबाट आयात हुन थालेको छ।
सहरी क्षेत्रमा गहतको औषधीय महत्त्व (पत्थरी फाल्ने) बुझेपछि यसको माग बढेको छ। माग बढे पनि स्थानीय उत्पादन नहुँदा अहिले बजारमा गहतको मूल्य अन्य दालको तुलनामा महँगो (प्रतिकिलो रु. २०० देखि ३०० सम्म) पर्ने गरेको छ।
गहत केवल दाल मात्र होइन, यो एक औषधि पनि हो। पत्थरी, चिसो, कफ र तौल घटाउन यसको प्रयोग हुन्छ। जलवायु परिवर्तनको कारण सुख्खा बढिरहेको वर्तमान समयमा कम पानीमा फल्ने गहत खेती किसानका लागि बरदान साबित हुन सक्छ। तसर्थ, सरकार र स्थानीय तहले यसको उन्नत बीउ वितरण गर्ने र यान्त्रिकीकरण (जस्तै: छोडाउने मेसिन, पिस्ने मिल) मा सहयोग गर्ने हो भने गहत खेती पुनः फस्टाउन सक्छ।