हिजो भारत र युरोपमा धागो बेच्थ्यो, आज नेताले यसैलाई बेचेर खाए: ५ हजार परिवारको चुलो निभाएर अर्बौंको सम्पत्ति मास्ने यो कस्तो ‘पापी’ राजनीति ?

नेपालको इतिहास पल्टाउँदा १०४ वर्षे जहाँनिया राणा शासनलाई अक्सर दमन र अन्धकारको युग मानिन्छ। तर, त्यही अन्धकारभित्र विकासको एउटा यस्तो दियो बल्यो, जसले नेपालमा औद्योगिक क्रान्तिको शंखघोष गर्यो। त्यो दियो थियो–

वि.सं. १९९३ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर राणाले स्थापना गर्न लगाएको यो उद्योग नेपालको पहिलो र जेठो उत्पादनमूलक उद्योग हो। तर, ८९ वर्ष लामो गौरवशाली इतिहास बोकेको यो ‘मदर इन्डस्ट्री’ आज आफ्नै आँगनमा खिया लागेर कवाडीमा परिणत भएको छ।

अर्बौंको सम्पत्ति, हजारौंको रोजगारी र देशको राजनीति बदल्ने इतिहास बोकेको विराटनगर जुट मिल कसरी सधैँका लागि बन्द भयो? यहाँ यसको उत्थान र पतनको नालीबेली प्रस्तुत छ।

१. जहाँबाट नेपालको औद्योगिक युग सुरु भयो

काठमाडौँ उपत्यका बाहिर विकासको खासै पूर्वाधार नभएको समयमा वि.सं. १९९३ सालमा मोरङमा विराटनगर जुट मिल स्थापना हुनु चानचुने कुरा थिएन। यो उद्योगको स्थापनासँगै नेपालमा आधुनिक उद्योगधन्दाको युग सुरु भयो।

यसको स्थापनाले मोरङ–सुनसरी करिडोरलाई नेपालको ‘औद्योगिक राजधानी’ बनाउन मुख्य भूमिका खेल्यो। सडक, बिजुली र विद्यालय जस्ता पूर्वाधारको विकास यही मिलको जगमा सुरु भयो। यो मिल केवल कारखाना थिएन, यो नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बन्ने बाटोमा थियो।

२. राजनीतिले जन्मिएको ‘तीर्थस्थल’

यो जुट मिलको अर्को रोचक पाटो यसको राजनीतिक इतिहास हो। भनिन्छ, “यो मिलले धागो र बोरा मात्र उत्पादन गरेन, देश हाँक्ने प्रधानमन्त्रीहरू पनि उत्पादन गर्यो।”

• राणा शासनको अन्त्य: वि.सं. २००३ सालमा यही मिलका मजदुरहरूले गरेको ऐतिहासिक हड्ताल (मजदुर आन्दोलन) नै राणा शासन अन्त्य गर्ने विन्दु बन्यो। त्यही आन्दोलनको आगो सल्किएर २००७ सालमा प्रजातन्त्र आयो।

• नेताहरूको उदय: नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद (बीपी) कोइराला, गिरिजाप्रसाद कोइराला र प्रथम कम्युनिष्ट प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीले यही मिलको गेटबाट आफ्नो राजनीतिक यात्रा सुरु गरेका थिए।

विडम्बना के भयो भने, यही मिलको आन्दोलनबाट उदाएका नेताहरूले पछि देश त चलाए, तर आफूलाई जन्माउने ऐतिहासिक मिललाई भने बचाउन सकेनन्।

३. ५ हजारलाई रोजगारी र किसानको मुहारमा खुसी

जब मिल पूर्ण क्षमतामा चल्थ्यो, विराटनगरको माहोल नै बेग्लै हुन्थ्यो।

• रोजगारीको केन्द्र: मिलमा प्रत्यक्ष रूपमा ५,००० (पाँच हजार) जनाले रोजगारी पाएका थिए। ती कर्मचारीको तलबले विराटनगरको बजार गुल्जार हुन्थ्यो।

• किसानको ‘सुनौला दिन’: मिललाई चाहिने कच्चा पदार्थ ‘सनपाट’ (जुट) पूर्वी नेपालका झापा, मोरङ, सुनसरी र सप्तरीका किसानले उत्पादन गर्थे। धान र मकैभन्दा सनपाट बेच्दा नगद हात पर्ने भएकाले किसानको आर्थिक अवस्था उकासिएको थियो।

• निर्यात व्यापार: यहाँ उत्पादित जुटको बोरा (Gunny bags) र धागो नेपालमा मात्र होइन, भारत र तेस्रो मुलुकसम्म निर्यात हुन्थ्यो। देशले विदेशी मुद्रा आर्जन गर्थ्यो।

४. ‘लोकतन्त्र’ नफापेको उद्योग: किन भयो बन्द?

जुन लोकतन्त्र ल्याउन यो मिलले लड्यो, त्यही लोकतन्त्र आएपछि यो मिलको दुर्दिन सुरु भयो। उद्योगका पूर्व प्रशासक तारानाथ तिम्सिनाका अनुसार उद्योग बन्द हुनुमा मुख्यत: तीन कारण छन्:

क) राजनीतिक भर्तीकेन्द्र:
२०४६ सालपछि सरकार परिवर्तन पिच्छे मिलको महाप्रबन्धक (GM) फेरिने र राजनीतिक कार्यकर्ता भर्ती गर्ने क्रम बढ्यो। जुम्ला र पोखराका मानिस (जसलाई जुट खेती र उद्योगबारे केही ज्ञान थिएन) महाप्रबन्धक बनेर आए। उनीहरूले ‘जुट के हो?’ भनेर बुझ्न नपाउँदै सरकार ढल्थ्यो। अदूरदर्शी नेतृत्व र भ्रष्टाचारले संस्थालाई भित्रभित्रै खोक्रो बनायो।

ख) निजी क्षेत्रको चलखेल:
सरकारी जुट मिल बन्द हुँदा निजी क्षेत्रका जुट उद्योगहरूलाई फाइदा हुन्थ्यो। त्यसैले नीतिगत रूपमै यसलाई धराशायी बनाउन निजी क्षेत्रको प्रलोभनमा नेता र कर्मचारी फसेको आरोप लाग्ने गरेको छ।

ग) भारतीय कम्पनी र सरकारको धोका:
२०५० सालदेखि घाटामा गएको उद्योगलाई २०६९ सालमा भारतको ‘विन्सम इन्टरनेसनल’ लाई २५ वर्षका लागि भाडामा दिइयो। तर, सरकारले सम्झौता अनुसार बिजुलीको लाइन (३३ केभीए प्रसारण) नदिएपछि १५ महिनामै उक्त कम्पनीले ठेक्का तोड्यो। त्यसपछि उद्योग सधैँका लागि थला पर्यो।

५. अहिलेको अवस्था: अर्बौंको सम्पत्ति अलपत्र

अहिले विराटनगर जुट मिल ‘खण्डहर’ बनेको छ।

• सम्पत्ति: मिलको नाममा ६९ बिघा बहुमूल्य जग्गा छ। सय वर्ष पुराना ऐतिहासिक भवन र मेसिनहरू छन्। यसको कुल सम्पत्ति अर्बौं रुपैयाँ बराबरको छ, जुन अहिले बेवारिसे अवस्थामा छ।

• मजदुरको आँसु: जीवनको ऊर्जाशील समय मिलमा बिताएका ४६ जना कर्मचारीले ७ वर्षदेखि तलब पाएका छैनन्। करिब ३ करोड रुपैयाँ बक्यौता लिन उनीहरू बुढेसकालमा आन्दोलन गरिरहेका छन्।

• भाषणको खेती: शेरबहादुर देउवा, केपी ओली, प्रचण्डदेखि माधव नेपालसम्म– सबै शीर्ष नेता विराटनगर पुग्दा “मिल चलाउँछु” भनेर भाषण गर्छन्। तर सिंहदरबार पुगेपछि यो ऐतिहासिक धरोहरलाई बिर्सन्छन्।

इतिहास जोगाउने कि बेचेर खाने ?

विराटनगर जुट मिल बन्द हुनु भनेको एउटा कारखाना बन्द हुनु मात्र होइन। यो नेपालको आत्मनिर्भरताको सपना टुट्नु हो, हजारौं किसानको पेटमा लात लाग्नु हो र ऐतिहासिक विरासत मेटिनु हो।

अहिले मिलको सञ्चालक समिति नेतृत्वविहीन छ। अर्बौंको सम्पत्तिमाथि भूमाफिया र दलालहरूको आँखा लागिसकेको छ। यदि सरकारले यसलाई औद्योगिक सङ्ग्रहालयको रूपमा विकास गरेर वा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा पुनः सञ्चालन नगर्ने हो भने, भोलिका पुस्ताले “नेपालमा कुनै बेला विश्वकै उत्कृष्ट जुट उत्पादन हुन्थ्यो” भनेर इतिहासको पानामा मात्र पढ्नुपर्नेछ।