खेती गर्न सजिलो, स्वास्थ्यलाई अमृत: कागुनोको बजार, परिकार र महत्त्व समेटिएको एक विस्तृत जानकारी

नेपालको उच्च पहाडी र हिमाली भेगको जनजीवनसँग जोडिएको एक अति पुरानो अन्न हो– कागुनो (Foxtail Millet)। वैज्ञानिक भाषामा

कागुनो खेती किन लोप हुँदैछ ?

यति धेरै पौष्टिक गुण र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको कागुनो खेती पछिल्लो समय संकटमा पर्नु र लोप हुँदै जानुमा विविध कारणहरू जिम्मेवार छन्। यसको प्रमुख कारण भनेको कुटानी–पिसानीमा हुने झन्झट हो। कागुनोको दाना निकै मसिनो हुने भएकाले यसलाई परम्परागत ढिकी वा ओखलमा कुटेर भुस निकाल्न निकै समय लाग्छ र गाह्रो हुन्छ। गाउँघरमा यसलाई सहज रूपमा प्रशोधन गर्ने आधुनिक प्रविधि र मेसिनको अभाव हुनुले पनि किसानहरू यो खेतीबाट विमुख हुँदै गएका हुन्।

अर्कोतर्फ, हाम्रो खानपानको शैलीमा आएको परिवर्तनले पनि यसलाई ओझेलमा पारेको छ। गाउँ–गाउँसम्म चामलको सहज पहुँच र ‘भात नै खानुपर्छ’ भन्ने मानसिकताको विकासले गर्दा कागुनो, कोदो जस्ता रैथाने बालीलाई ‘गरिबको खाना’ वा ‘तल्लो दर्जाको अन्न’ का रूपमा हेर्ने गलत दृष्टिकोण समाजमा हाबी भयो। यसले गर्दा नयाँ पुस्तामा यसको उपभोग गर्ने बानी घट्दै गयो। यसका साथै, कागुनो खेतीका लागि गोडमेलदेखि कटानीसम्म धेरै जनशक्तिको आवश्यकता पर्छ। तर, गाउँघरबाट युवा शक्ति पलायन हुने क्रम बढेसँगै काम गर्ने मान्छेको अभाव खड्किएको छ। दुःख गरेर उत्पादन गरे पनि बजारको अनिश्चितता र उचित मूल्य नपाउने समस्याले गर्दा किसानहरू विस्तारै यो परम्परागत खेती छोड्न बाध्य भएका हुन्।

खेतीका लागि आवश्यक हावापानी र भूगोल

कागुनो एकदमै सहनशील र कम लागतमा फल्ने बाली हो। यसको खेती प्रविधिबारे जानकारी यस प्रकार छ:

• हावापानी: यो बाली गर्मी र सुख्खा हावापानीमा राम्रो फल्छ। यसलाई धेरै पानी वा सिँचाइको आवश्यकता पर्दैन, त्यसैले आकाशे पानीको भरमा खेती गर्न सकिन्छ।

• माटो: कम मलिलो, रूखो र भिरालो जग्गामा पनि कागुनो खेती गर्न सकिन्छ। यसको जराले माटोलाई बलियोसँग समात्ने हुनाले भू-क्षय रोक्न पनि मद्दत गर्छ।

• उचाइ: समुद्र सतहबाट ६०० मिटरदेखि २१०० मिटर (र कतै-कतै ३००० मिटर) सम्मको उचाइमा यसको खेती हुन्छ।

• बाली चक्र: यो छिटो पाक्ने बाली हो। फागुन-चैतमा रोपेर असार-साउनमा (बर्खाको मुख्य समय सुरु हुनुअघि वा सुरुमै) यसलाई भित्र्याउन सकिन्छ।

नेपालमा पाइने मुख्य स्थानहरू

यो बाली विशेष गरी नेपालको कर्णाली प्रदेश र गण्डकी प्रदेशका पहाडी जिल्लाहरूमा पाइन्छ।

• मुख्य जिल्लाहरू: जुम्ला, हुम्ला, कालीकोट, मुगु, डोल्पा, बझाङ र बाजुरा।

• अन्य क्षेत्र: लमजुङ, गोरखा, रामेछाप, काभ्रे र दोलखाका केही उच्च भेगहरूमा पनि फाट्टफुट्ट रूपमा यसको खेती गरिन्छ। लमजुङको घनपोखरा लगायतका गाउँमा यसको संरक्षणका लागि सामुदायिक प्रयासहरू पनि भइरहेका छन्।

बजारको वर्तमान अवस्था

कागुनोको बजार अवस्थालाई दुई पाटोबाट हेर्न सकिन्छ:

१. गाउँघरमा: उत्पादन स्थलमै यसको बजार एकदमै साँघुरो छ। धेरैजसो किसानले बजारमा बेच्न भन्दा पनि आफ्नै घरमा खान वा पूजाआजामा प्रयोग गर्नका लागि थोरै जमिनमा मात्र लगाउने गरेका छन्।

२. सहर बजारमा: काठमाडौं लगायतका ठूला सहरहरूमा भने यसको माग ह्वात्तै बढेको छ। मानिसहरूमा स्वास्थ्य सचेतना बढेसँगै अर्गानिक पसल र डिपार्टमेन्टल स्टोरहरूमा कागुनो महँगो मूल्यमा बिक्री भइरहेको छ। सुगर (मधुमेह) र प्रेसरका बिरामीहरूले यसलाई खोजी-खोजी खाने गरेका छन्। यद्यपि, माग अनुसारको आपूर्ति हुन नसक्दा बजार अझै व्यवस्थित हुन सकेको छैन।

कागुनोका परिकार र खाने तरिका

कागुनोलाई चामलको उत्कृष्ट विकल्पको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

• कागुनोको भात: यसलाई चामल जस्तै बफाएर दाल, तरकारी वा अचारसँग खाइन्छ। यसको भात सेतो, दानादार र स्वादिलो हुन्छ।

• खीर: कागुनोको खीर अति नै लोकप्रिय परिकार हो। यो चामलको खीर भन्दा छिटो पाक्छ र निकै लस्सादार एवम् स्वादिलो हुन्छ।

• अन्य: यसको पीठोबाट रोटी, ढिँडो र पुवा बनाउन सकिन्छ। कर्णालीतिर पाहुना सत्कारका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ।

स्वास्थ्यका लागि कागुनोका फाइदाहरू

पोषणविद्हरूका अनुसार कागुनो स्वास्थ्यका लागि अमृत समान छ।

• ग्लुटेन-फ्री (Gluten-Free): यसमा गहुँमा जस्तो ग्लुटेन हुँदैन। त्यसैले ‘सेलिएक’ रोग भएका वा ग्लुटेन पचाउन नसक्ने व्यक्तिका लागि यो सुरक्षित खाना हो।

• मधुमेह नियन्त्रण: यसमा ‘लो ग्लाइसेमिक इन्डेक्स’ (Low GI) हुन्छ। यसको अर्थ, यो खाँदा रगतमा चिनीको मात्रा ह्वात्तै बढ्दैन। त्यसैले मधुमेह (Diabetes) का बिरामीका लागि यो चामलको साटो उत्तम विकल्प हो।

• पाचन प्रणाली: यसमा प्रशस्त मात्रामा फाइबर (Fiber) पाइन्छ, जसले कब्जियत हटाउन र पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।

• पोषणको खानी: यसमा प्रोटिन, आइरन, क्याल्सियम र म्याग्नेसियम जस्ता आवश्यक खनिज पदार्थहरू चामल र मकैमा भन्दा बढी पाइन्छ। गर्भवती महिला र कुपोषण भएका बालबालिकाका लागि यो निकै लाभदायी हुन्छ।