नेपालमा अङ्गुर खेती: सम्भावना, प्रविधि र व्यावसायिक मार्गचित्र

नेपाल एक कृषिप्रधान देश भएर पनि प्रत्येक वर्ष अर्बौँ रुपैयाँको फलफूल आयात गरिरहेको छ। भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा वार्षिक झण्डै २ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको ताजा तथा सुकेको अङ्गुर चीन र भारत लगायतका देशहरूबाट आयात हुने गरेको छ। स्वदेशमै प्रचुर सम्भावना हुँदाहुँदै पनि व्यावसायिक उत्पादन नहुँदा यो ठूलो रकम बाहिरिएको हो। यदि नेपालकै तराई, भित्री मधेस र मध्य-पहाडी क्षेत्रमा अङ्गुरको व्यावसायिक खेती गर्ने हो भने यसले आयात प्रतिस्थापन मात्र गर्दैन, बल्कि कृषकहरूलाई प्रति रोपनी लाखौँ रुपैयाँ आम्दानी गराएर ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठूलो टेवा पुऱ्याउँछ। यो खेतीबाट थोरै जमिनमा पनि दीर्घकालीन र उच्च नाफा लिन सकिन्छ।

१. उपयुक्त माटो र हावापानी

अङ्गुर बहुवर्षीय र पतझड (Winter Dormant) श्रेणीको लहरे बाली हो। नेपालको भौगोलिक विविधता अनुसार यसलाई निम्न अवस्थामा सफलतापूर्वक अगाडि बढाउन सकिन्छ:

हावापानी: यसको लागि उष्ण (Tropical) र उपोष्ण (Subtropical) हावापानी उपयुक्त मानिन्छ। फूल फुल्ने र फल पाक्ने समयमा (जेठ-असार) पानी नपर्ने, सुख्खा र बढी घाम लाग्ने मौसम आवश्यक पर्छ। फल पाक्ने बेला मनसुन सुरु भएमा फल फुट्ने र कुहिने समस्या हुन्छ।

माटो: पानी नजम्ने, खुकुलो र प्राङ्गारिक पदार्थ प्रचुर भएको बलौटे दोमट माटो (Sandy Loam) सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। माटोको pH मान ५.५ देखि ६.५ को बीचमा हुनुपर्छ।

२. नेपालका लागि उपयुक्त र राम्रा जातहरू

अङ्गुरलाई मुख्यतया खाने (Table Grapes) र वाइन बनाउने (Wine Grapes) गरी दुई भागमा बाँडिन्छ:

खाने जातहरू (Table Varieties): थम्पसन सीडलेस (Thompson Seedless), सुल्ताना (Sultana), परलेट (Perlette), र अनाब-ए-शाही (Anab-e-Shahi)।

वाइनका लागि (Wine Varieties): क्याबरनेट सभिनान (Cabernet Sauvignon), म्यार्लोट (Merlot), र स्ट्युबेन (Steuben)।

३. भित्र बियाँ हुने र नहुने अङ्गुरबीचको फरक

बियाँ हुने अङ्गुर (Seeded):
– फलभित्र कडा र स्पष्ट बियाँ हुन्छन्।
– प्राकृतिक रूपमै दानाहरू ठूला र पोटिला हुन्छन्।
– वाइन र जुस बनाउन बढी रुचाइन्छ।
– यसको खेती र हेरचाह तुलनात्मक रूपमा सजिलो हुन्छ।

बियाँ नहुने अङ्गुर (Seedless):
– बियाँ हुँदैनन् वा अत्यन्तै साना र नरम (खाँदा थाहा नहुने) हुन्छन्।
– दानाहरू तुलनात्मक रूपमा साना हुन्छन् (हर्मोन प्रयोग गरेर बढाउन सकिन्छ)।
– ताजा फलका रूपमा खान र किसमिस बनाउन उच्च माग छ।
– दाना ठूलो बनाउन ‘जिबरेलिक एसिड’ (GA3) जस्ता हर्मोनको बढी आवश्यकता पर्छ।

४. मुख्य रोगहरू र तिनको समाधान

नेपालमा मनसुन (असार-साउन) चाँडै सुरु हुने भएकाले ढुसी (Fungus) जनय रोगको प्रकोप बढी देखिन्छ।

डाउनी मिल्ड्यु (Downy Mildew)

लक्षण: पातको तल्लो भागमा सेतो भुवा जस्तो ढुसी देखिने र पात सुक्ने।
समाधान: बिरुवा काँटछाँट गरेपछि १% को बोर्डो मिश्रण (Bordeaux Mixture) छर्कने। रोग लागेमा क्रिल्याक्सिल वा मेटकोजिव (०.२%) १०-१५ दिनको फरकमा छर्कने।

पाउडरी मिल्ड्यु (Powdery Mildew):
लक्षण: पात, लहरा र दानामा सेतो वा खरानी रङ्गको धुलो जमेको देखिने।
समाधान: घुलनशील गन्धक (Wettable Sulphur ०.२%) वा क्याराथेनको घोल प्रयोग गर्ने।

एन्थ्राक्नोज (Anthracnose/मर्नु रोग):
लक्षण: पात र आँख्लामा गाढा खैरो वा काला साना थोप्लाहरू देखिने र पछि दानामा चराको आँखा जस्तो (Bird’s eye) खत बस्ने।
समाधान: बाभिष्टिन (०.१%) वा म्यान्कोजेब (०.२%) को घोल जेठदेखि कात्तिकसम्म आवश्यकता अनुसार छर्कने।

५. बजार र आर्थिक फाइदा

अङ्गुरको बजार नेपालमा शतप्रतिशत सुरक्षित र सुनिश्चित छ। स्वदेशी उत्पादन नहुँदा काठमाडौँ, पोखरा, बुटवल, र नारायणगढ जस्ता ठूला सहरका फलफूल मन्डीहरू पूर्ण रूपमा आयातित अङ्गुरमा निर्भर छन्।

स्थानीय बजार: सिधै ताजा फलको रूपमा बजारमा प्रति केजी १५० देखि ३०० रुपैयाँसम्म सजिलै बिक्री हुन्छ।

औद्योगिक बजार: नेपालमा सञ्चालित बहुराष्ट्रिय तथा स्वदेशी वाइन उद्योगहरूले उच्च गुणस्तरको अङ्गुर खोजी गरिरहेका छन्, जसले गर्दा ठूलो परिमाणमा सम्झौता खेती (Contract Farming) को अवसर छ।

६. अङ्गुरको विकल्पमा बनाउन सकिने अन्य परिकारहरू

यदि बजारमा ताजा अङ्गुर तुरुन्तै बिक्री नभएमा यसलाई विभिन्न मूल्य अभिवृद्धित (Value-added) परिकारहरू बनाएर थप नाफा कमाउन सकिन्छ:

किसमिस (Raisins): विशेष गरी बियाँ नहुने गुलियो अङ्गुरलाई सुकाएर आकर्षक प्याकेजिङ गरी महँगो मूल्यमा बेच्न सकिन्छ।

वाइन र ब्रान्डी: अङ्गुरको मुख्य औद्योगिक उपयोग मदिराजन्य पेय पदार्थ बनाउन भइरहेको छ।

अङ्गुरको जुस र जाम: दानाहरूलाई क्रसिङ गरेर शुद्ध जुस, जेली, र जाम बनाएर बजारमा पठाउन सकिन्छ।

सिरका (Vinegar): कमसल वा फुटेका अङ्गुरलाई अमिल्याएर औषधीय गुणयुक्त ‘ग्रेप भिनेगर’ तयार पार्न सकिन्छ।

नेपालको हावापानी र माटो अङ्गुर खेतीका लागि अत्यन्तै अनुकूल छ। आधुनिक प्रविधि, सही जातको छनोट र समयमै रोग व्याधिको उपचार गर्ने हो भने अङ्गुर खेतीबाट नेपाली किसानले आफ्नो आर्थिक अवस्था सुदृढ बनाउन सक्छन्। राज्यले पनि यस्ता नगदे बालीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याउनु आवश्यक देखिन्छ।