वन्यजन्तुको आतङ्कबाट बच्न र उच्च आम्दानी लिन ‘मरिच खेती’: एक पूर्ण निर्देशिका

नेपालका पहाडदेखि तराईसम्मका किसानहरू यतिबेला एउटै साझा समस्याबाट प्रताडित छन् –

यदि तपाईं पनि यस्तै समस्याबाट आजित हुनुहुन्छ भने, ‘मरिच खेती’ तपाईंको लागि एउटा बरदान सावित हुन सक्छ। मरिचको फल र पात पिरो तथा टर्रो हुने हुनाले बाँदर, बँदेल र निलगाईले यसलाई क्षति पुर्‍याउँदैनन्। त्यसैले, वन्यजन्तु प्रभावित क्षेत्रमा ढुक्कसँग खेती गर्न सकिने र उच्च आम्दानी दिने बालीको रूपमा मरिचलाई लिन सकिन्छ।

नेपालमा मरिच खेती (Black Pepper Farming) व्यावसायिक रूपमा निकै फाइदाजनक, कम लागत र “एक पटकको लगानी, ३० वर्षसम्म आम्दानी” दिने दीर्घकालीन नगदे बाली हो।

१. उपयुक्त हावापानी र माटो

मरिच मुख्यतया न्यानो र बढी आर्द्रता (ओसिलोपना) मन पराउने उष्ण प्रदेशीय बाली हो।

• तापक्रम: यसको राम्रो वृद्धिका लागि २३ देखि ३५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम उत्तम मानिन्छ। १० डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रम यसले सहन सक्दैन।

• वर्षा र उचाई: वार्षिक २००० देखि ३००० मिमि वर्षा हुने क्षेत्र र समुद्री सतहदेखि १००० देखि १५०० मिटरसम्मको उचाई यसका लागि उपयुक्त हुन्छ।

• माटो: पानी नजम्ने तर ओसिलोपना रहिरहने, प्रशस्त प्राङ्गारिक मल (ह्युमस) भएको मलिलो दोमट, रातो वा बलौटे माटो उत्तम हुन्छ। माटोको पीएच (pH) मान ४.५ देखि ६.५ को बीचमा हुनुपर्छ।

२. मरिचका उन्नत जातहरू

व्यावसायिक सफलताका लागि सही जातको छनोट अनिवार्य छ। नेपालमा सफल मानिएका केही जातहरू:

• पन्नियूर (Panniyur – १, २, ३, ४): यो विश्वप्रसिद्ध हाइब्रिड जात हो, जसले अत्यधिक उत्पादन दिन्छ।

• चेरियाकानियाकाडन र कोट्टानदान: यी जातहरू गुणस्तरीय र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताका लागि चिनिन्छन्।

• श्रीकरा र सुभकरा: व्यावसायिक खेतीका लागि यी जातहरू पनि उत्तिकै प्रभावकारी छन्।

३. खेती गर्ने तरिका र रोप्ने समय

मरिचलाई सोझै बारीमा भन्दा पनि पहिले नर्सरीमा लहरा काटेर (कटिङ प्रविधि) बिरुवा तयार पारिन्छ।

• जमिनको तयारी: वैशाख–जेठ महिनामा सहारा दिने रुखको फेदभन्दा ३० से.मि. टाढा ५०×५०×५० से.मि.को खाडल खनेर त्यसमा कम्पोष्ट मल र माटो मिसाएर भर्नुपर्छ।

• बिरुवा सार्ने समय: असार र साउन महिना बिरुवा सार्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त समय हो।

• दूरी: बिरुवा रोप्दा लाइनदेखि लाइन र बिरुवादेखि बिरुवाको दूरी कम्तीमा २.५ मिटर राख्नुपर्छ।

४. मरिचलाई सहारा दिने उपयुक्त रुखहरू (सहारा प्रणाली)

मरिच लहरा प्रजाति भएकाले यसलाई चढ्नका लागि रुख वा खम्बाको सहारा अनिवार्य चाहिन्छ। नेपालमा सफल मानिएका रुखहरू:

• सुपारी र नरिवल: पूर्वी नेपाल (झापा, मोरङ) मा सुपारीको बगानमा अन्तरबालीको रूपमा मरिच रोप्नु सबैभन्दा बढी नाफामूलक पाइएको छ।

• बकाइनो र चिलाउने: बकाइनोको बोक्रा खस्रो हुने भएकाले मरिचको जराले सजिलै समात्छ।

• सिउँडी, खिर्रो र चाप: दूध वा चोप निस्कने रुखहरूमा लहरा चढाउँदा मरिच अझ बढी पिरो र स्वादिलो फल्ने कृषकहरूको अनुभव छ।

• अन्य: आँपका रुखहरूमा पनि यसलाई चढाउन सकिन्छ।

५. सिँचाई, गोडमेल र हेरचाह

• सिँचाई: मंसिरदेखि जेठसम्मको सुक्खा मौसममा हरेक १०-१५ दिनको फरकमा हल्का सिँचाई गर्नुपर्छ। तर, जरामा पानी जम्न दिनु हुँदैन।

• मल्चिङ (छापो): ओसिलोपना बचाइराख्न बिरुवाको फेदमा सुकेको पात वा परालको छापो हाल्नुपर्छ।

• काँटछाँट: बिरुवा १ मिटर अग्लो भएपछि फेदतिरका पुराना पातहरू हटाउनुपर्छ र सहारा दिने रुखको हाँगाहरू पनि समय–समयमा छाँट्नुपर्छ ताकि मरिचले पर्याप्त घाम पाओस्।

६. रोग, कीरा र समाधानका उपाय

• फेद कुहिने रोग (Foot Rot): यो मरिचको मुख्य शत्रु हो। पानी जम्ने ठाउँमा ढुसीका कारण यो लाग्छ। यसको समाधानका लागि निकासको व्यवस्था मिलाउने र ‘बोर्डो मिश्रण’ वा कपर अक्सिक्लोराइड प्रयोग गर्नुपर्छ।

• पोलु बीटल र लाही कीरा: यिनले दाना र फूल नष्ट गर्छन्। यसको लागि निमको तेल वा जैविक कीटनाशक छर्कनु पर्छ।

७. बाली कटानी, प्रशोधन र उत्पादन

• टिप्ने समय: रोपेको ३ देखि ४ वर्षपछि मरिच फल्न सुरु गर्छ। जब झुप्पाका १-२ दानाहरू हरियोबाट पहेंलो वा रातो हुन थाल्छन्, तब मरिच टिप्नुपर्छ (नेपालमा प्रायः मंसिरदेखि चैतसम्म)।

• उत्पादन: एउटा वयस्क बोटबाट वार्षिक ४ देखि ६ केजी काँचो मरिच उत्पादन लिन सकिन्छ।

• प्रशोधन: कालो मरिच बनाउन टिपिएका दानालाई १ मिनेट तातो पानीमा डुबाएर ७-१० दिन घाममा सुकाइन्छ।

८. बजार र आर्थिक फाइदा

नेपाली भान्सामा ‘मसलाको राजा’ मानिने मरिचको माग उच्च छ। नेपालमा यसको उत्पादन निकै कम छ र वार्षिक अर्बौँ रुपैयाँको मरिच विदेशबाट आयात हुन्छ।

• स्थानीय बजार: स्वदेशी उत्पादन भएकोले स्थानीय बजारमै सजिलै बिक्री हुन्छ।

• औषधीय गुण: यसले पाचन प्रणाली सुधार्ने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने हुनाले आयुर्वेदिक क्षेत्रमा पनि यसको माग छ।

• न्यून लगानी, उच्च प्रतिफल: यो एक पटक लगाएपछि ३० वर्षसम्म फल दिने ‘रिटायरमेन्ट फन्ड’ जस्तै हो।

९. बाँदर र जङ्गली जनावरको समस्या

नेपालका धेरैजसो किसानहरू अहिले बाँदर र जङ्गली जनावरबाट हैरान छन्। मरिचमा हुने ‘पाइपेरिन’ (Piperine) नामक तत्वका कारण यो निकै पिरो र टर्रो हुन्छ। यो स्वाद र गन्ध बाँदर, बँदेल वा अन्य कुनै पनि चौपायालाई मन पर्दैन। त्यसैले वन्यजन्तु प्रभावित क्षेत्रका लागि मरिच खेती सबैभन्दा सुरक्षित र भरपर्दो विकल्प हो।

यदि तपाईंको बारीमा सुपारी, बकाइनो वा अन्य रुखहरू छन् भने अन्तरबालीका रूपमा मरिच खेती सुरु गर्नुस्। यसले तपाईंको बाँझो जमिनको सदुपयोग मात्र गर्दैन, वन्यजन्तुको चिन्ताबाट मुक्त गरी दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि पनि दिलाउनेछ। आजैदेखि थोरै बिरुवाबाट परीक्षण गर्दै व्यावसायिक मरिच खेतीको यात्रा सुरु गर्नुहोस।