जंगलमा खेर जाने अमलादेखि आम्दानीको स्रोतसम्म : नेपालमा अमला खेतीको सम्भावना

नेपालका बनजंगल तथा आसपासका क्षेत्रमा आफैँ उम्रिएर वा स्थानीय रूपमा पाइने अमला धेरै ठाउँमा अझै पनि पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन। गोठालो जाँदा, घाँस–दाउरा गर्दा पोल्टा वा झोलामा टिपेर घर ल्याउने, त्यत्तिकै खाने वा कहिलेकाहीँ अचार बनाउनेबाहेक ठूलो परिमाणमा अमला त्यसै खेर जाने गरेको पाइन्छ। अर्कोतर्फ, यही अमला उपभोग गर्न चाहने उपभोक्ताले बजारमा खोज्दा स्थानीय उत्पादन पर्याप्त नहुँदा अन्य क्षेत्रबाट ल्याइएको अमला किन्नुपर्ने अवस्था पनि देखिन्छ। स्थानीयस्तरमै उपलब्ध अमलालाई व्यवस्थित रूपमा संकलन, संरक्षण, खेती, प्रशोधन र बजारीकरण गर्न सके अहिले खेर गइरहेको यो फललाई किसान तथा स्थानीय समुदायको आम्दानीको स्रोतमा बदल्न सकिने राम्रो सम्भावना छ। त्यसैले अमलालाई जंगलमा आफैँ उम्रिने र कहिलेकाहीँ टिपेर खाने फलका रूपमा मात्र नहेरी व्यावसायिक सम्भावना बोकेको बहुउपयोगी फलफूलका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

अमला वैज्ञानिक रूपमा Phyllanthus emblica नामले चिनिने फल हो। नेपालमा यसलाई विभिन्न ठाउँमा फरक स्थानीय नामले समेत चिनिन्छ। यसको फल गोलो, हरियोदेखि पहेँलो–हरियो रङको तथा स्वादमा अमिलो हुन्छ। अमलाको विशेषता यसको फल मात्र खान मिल्नु होइन, यसबाट विभिन्न खाद्य तथा मूल्यवर्धित वस्तु तयार गर्न सकिनु पनि हो। ताजा अमला खान सकिन्छ भने अचार, मुरब्बा (चिनीको पाकमा पकाएर बनाइने मीठो परिकार), क्यान्डी, जुस, सुकुटी तथा पाउडरजस्ता उत्पादन बनाउन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यही बहुउपयोगिताका कारण अमलाको उत्पादनलाई बजारसँग जोडेर अघि बढाउने सम्भावना रहेको छ।

अमलाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको पोषणीय महत्व हो। अमला भिटामिन ‘सी’ लगायत विभिन्न पोषक तत्व तथा वनस्पतिजन्य जैविक यौगिकहरूको स्रोत हो। नियमित सन्तुलित आहारमा फलफूलको महत्वपूर्ण स्थान हुन्छ र अमलालाई पनि त्यसैको एउटा भागका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। नेपालमा अमला परम्परागत रूपमा खाद्य पदार्थका साथै आयुर्वेदिक तथा परम्परागत स्वास्थ्यसम्बन्धी सामग्रीमा समेत प्रयोग हुँदै आएको छ। अमलाको प्रयोगसँग सम्बन्धित विभिन्न स्वास्थ्य दाबीहरू पाइए पनि कुनै विशेष रोग निको पार्ने वा औषधिको विकल्पका रूपमा यसलाई प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

अमला खेतीका लागि उपयुक्त ठाउँ छनोट गर्नु पहिलो महत्वपूर्ण काम हो। अमला विभिन्न वातावरणमा हुर्कन सक्ने फलफूल भए पनि राम्रो पानी निकास भएको माटो र उपयुक्त हावापानीमा यसको वृद्धि तथा उत्पादन राम्रो हुन सक्छ। पानी लामो समयसम्म जमिरहने जमिनमा बगैँचा स्थापना गर्दा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले व्यावसायिक खेती सुरु गर्नुअघि आफ्नो क्षेत्रको हावापानी, माटो, पानीको उपलब्धता र बजारको अवस्था बुझ्न आवश्यक हुन्छ। स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा माटो परीक्षण, उपयुक्त जातको छनोट र गुणस्तरीय बिरुवाको व्यवस्था गरेर खेती सुरु गर्नु किसानका लागि सुरक्षित बाटो हुन्छ।

अमलाको व्यावसायिक खेती गर्दा गुणस्तरीय बिरुवा छनोटमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। बीउबाट पनि बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर व्यावसायिक बगैँचाका लागि राम्रो गुण भएका र विश्वसनीय स्रोतबाट प्राप्त स्वस्थ बिरुवा प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। बिरुवा रोपिसकेपछि नियमित सिँचाइ, झारपात व्यवस्थापन, मलखाद व्यवस्थापन, आवश्यक काँटछाँट तथा रोग–कीरा निगरानी गर्नुपर्छ। बगैँचा स्थापना गर्ने क्रममा बिरुवाबीच उचित दूरी कायम गर्नुपर्छ ताकि भविष्यमा बोटले पर्याप्त प्रकाश र हावा पाउन सकोस् तथा बगैँचा व्यवस्थापन गर्न सजिलो होस्।

अमला बहुवर्षीय फलफूल भएकाले यसको खेतीलाई तत्कालै आम्दानी दिने बालीभन्दा दीर्घकालीन लगानी का रूपमा हेर्नुपर्छ। बगैँचा स्थापना गरेको पहिलो चरणमा बिरुवा, खाडल तयारी, मलखाद, सिँचाइ, श्रम र संरक्षणमा खर्च हुन्छ। त्यसैले किसानले खेती सुरु गर्नुअघि आफ्नो लगानी क्षमता र भविष्यको बजारलाई ध्यानमा राखेर योजना बनाउनुपर्छ। उत्पादन सुरु भएपछि पनि नियमित बगैँचा व्यवस्थापन गरिरहनुपर्छ। राम्रो व्यवस्थापनले बोटको स्वास्थ्य, फलको गुणस्तर र उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

नेपालमा अमलाको बजार सम्भावना केवल ताजा फल बिक्रीमा मात्र सीमित छैन। अमलाबाट विभिन्न मूल्यवर्धित उत्पादन बनाउन सकिने भएकाले यसको बजारलाई धेरै तहमा विस्तार गर्न सकिन्छ। गाउँघरमा अचार तथा मुरब्बाका रूपमा प्रयोग हुने अमलालाई आधुनिक तरिकाले प्रशोधन र प्याकेजिङ गरेर बजारमा लैजान सकिन्छ। क्यान्डी, जुस, पाउडर तथा अन्य खाद्य सामग्री उत्पादन गर्न सके एउटै फलबाट विभिन्न प्रकारका उत्पादन तयार गर्न सकिन्छ। यसले किसानले उत्पादन गरेको फलको मूल्य बढाउन सहयोग गर्न सक्छ।

अमलाको बजार विकासका लागि संकलनदेखि बिक्रीसम्मको व्यवस्थित प्रणाली आवश्यक हुन्छ। जंगल तथा सामुदायिक क्षेत्रमा पाइने अमला संकलन गर्दा कानुनी व्यवस्था, वन संरक्षण तथा दिगो संकलनका नियम पालना गर्नुपर्छ। अत्यधिक वा अव्यवस्थित रूपमा फल तथा बिरुवा संकलन गर्दा प्राकृतिक स्रोतमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले प्राकृतिक रूपमा पाइने अमलाको संरक्षणसँगै स्थानीय स्तरमा व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गरेर उत्पादन बढाउने बाटो बढी दिगो हुन सक्छ।

किसान समूह, सहकारी तथा स्थानीय उद्यमीले अमला संकलन र उत्पादनलाई प्रशोधनसँग जोड्न सके अझ राम्रो सम्भावना सिर्जना हुन सक्छ। उदाहरणका लागि धेरै किसानले उत्पादन गरेको अमला एकै ठाउँमा संकलन गरेर ग्रेडिङ गर्ने, राम्रो फल ताजा बजारमा पठाउने र बाँकी उपयुक्त फललाई अचार, क्यान्डी, मुरब्बा वा पाउडर बनाउन प्रयोग गर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसरी बजारमा बिक्री नभई खेर जाने सम्भावित फललाई पनि उपयोग गर्न सकिन्छ। स्थानीय स्तरमै सानो प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न सके रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै किसानले आफ्नो उत्पादनको राम्रो मूल्य पाउने सम्भावना बढ्छ।

अमलाको खेतीले ग्रामीण क्षेत्रमा थप आम्दानी र उद्यमको अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। विशेषगरी खाली वा उपयोगमा नआएका उपयुक्त जमिनमा योजनाबद्ध रूपमा अमला बगैँचा स्थापना गर्न सकिएमा दीर्घकालीन रूपमा उत्पादन लिन सकिन्छ। तर अमला खेती जहाँ पनि गरेपछि नाफा हुन्छ भन्ने बुझाइ सही हुँदैन। उत्पादनको मात्रा, फलको गुणस्तर, बजार मूल्य, ढुवानी खर्च, श्रम लागत, प्रशोधनको सुविधा र खरिदकर्ताको उपलब्धताले वास्तविक आम्दानी निर्धारण गर्छ। त्यसैले ठूलो क्षेत्रफलमा खेती विस्तार गर्नुअघि बजारको अध्ययन गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

अमला खेतीमा केही चुनौती पनि छन्। गुणस्तरीय बिरुवा उपलब्ध नहुनु, बगैँचा स्थापना गरेपछि उत्पादन लिन समय लाग्नु, बजारको सुनिश्चितता नहुनु, प्रशोधन तथा भण्डारण पूर्वाधारको अभाव र उत्पादन भएको समयमा उचित मूल्य नपाउनु किसानका लागि चुनौती बन्न सक्छन्। त्यसैगरी रोग तथा कीराको समस्या देखिएमा समयमै पहिचान गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। बजार सुनिश्चित नगरी ठूलो परिमाणमा उत्पादन मात्र बढाउने हो भने फल बिक्रीमा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले उत्पादनसँगै बजार र प्रशोधनको योजना पनि बनाउन आवश्यक हुन्छ।

अमलाको बजार विस्तार गर्न स्थानीय उत्पादनलाई स्थानीय ब्रान्डसँग जोड्ने प्रयास पनि प्रभावकारी हुन सक्छ। कुनै गाउँ वा पालिकामा ठूलो मात्रामा अमला उत्पादन हुन्छ भने त्यही क्षेत्रको पहिचान झल्कने गरी अचार, क्यान्डी, मुरब्बा, जुस वा पाउडर उत्पादन गरेर बजारमा लैजान सकिन्छ। राम्रो सरसफाइ, गुणस्तर, प्याकेजिङ र खाद्यसम्बन्धी कानुनी मापदण्ड पालना गर्न सके स्थानीय उत्पादनले उपभोक्ताको विश्वास जित्न सक्छ। यसले अमलालाई कच्चा फलका रूपमा मात्र होइन, स्थानीय उद्यमको उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

नेपालमा अमलाको सम्भावना हेर्दा जंगलमा खेर गइरहेको फललाई संरक्षण, खेती, प्रशोधन र बजारसँग जोड्ने विषय महत्वपूर्ण देखिन्छ। आज गाउँघरमा घाँस–दाउरा गर्दा पोल्टामा टिपेर ल्याइने, घरमा खाइने वा कहिलेकाहीँ अचार बनाएर सकिने अमला व्यवस्थित रूपमा उत्पादन र प्रशोधन गर्न सकिएमा किसान, उद्यमी र उपभोक्ता तीनै पक्षलाई फाइदा पुग्न सक्छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने अमलाको संरक्षण गर्दै व्यावसायिक बगैँचा विस्तार गर्ने, उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्ने र स्थानीय प्रशोधन उद्योग विकास गर्ने हो भने यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत योगदान दिन सक्ने सम्भावना छ।

अमला केवल जंगलमा आफैँ उम्रिने अमिलो फल होइन; सही तरिकाले संरक्षण, खेती, प्रशोधन र बजारीकरण गर्न सके यो किसानको दीर्घकालीन आम्दानी, स्थानीय उद्यम र पोषणको स्रोत बन्न सक्ने बहुउपयोगी फल हो। नेपालमा अमलाको वास्तविक सम्भावना उपयोग गर्न उत्पादन मात्र बढाउने होइन, गुणस्तरीय बिरुवादेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृंखला विकास गर्न आवश्यक छ। स्थानीय सरकार, कृषि तथा वनसम्बन्धी निकाय, किसान समूह, सहकारी, निजी क्षेत्र र उद्यमीबीच सहकार्य हुन सके अहिले विभिन्न ठाउँमा खेर गइरहेको अमलालाई व्यवस्थित आर्थिक गतिविधिमा बदल्न सकिने आधार तयार हुन सक्छ।

किसानका लागि सुझाव: अमला खेती सुरु गर्नुअघि आफ्नो क्षेत्रको माटो र हावापानी, उपयुक्त जात, गुणस्तरीय बिरुवा, सम्भावित उत्पादन, बजार तथा प्रशोधनको अवस्थाबारे सम्बन्धित कृषि प्राविधिक वा विज्ञसँग जानकारी लिएर मात्र योजना बनाउनु उपयुक्त हुन्छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने अमला संकलन गर्दा सम्बन्धित वन तथा स्थानीय नियमको पालना गर्दै दिगो तरिका अपनाउनुपर्छ।