बजारका साबुनले बिर्साइदिएको हाम्रो रैथाने रिठ्ठा लोप हुने अवस्थामा, प्राकृतिक उत्पादनको बढ्दो मागसँगै फेरि जाग्दैछ यसको सम्भावना
एक समय गाउँघरमा साबुन नहुँदा बजार धाउनुपर्दैनथ्यो। कपडा धुन, हातखुट्टा सफा गर्न, कपाल धुन तथा घरायसी सरसफाइका काममा रिठ्ठाको फल प्रयोग गरिन्थ्यो। पानीमा रिठ्ठा भिजाउँदा वा उमाल्दा निस्कने प्राकृतिक फिँजले सफाइमा सहयोग गर्ने भएकाले पुस्तौँदेखि यसको प्रयोग हुँदै आएको थियो। तर बजारमा विभिन्न प्रकारका साबुन, स्याम्पु र डिटर्जेन्ट सहज हुन थालेपछि हाम्रो आफ्नै रैथाने प्राकृतिक साबुन रिठ्ठा विस्तारै ओझेल पर्दै गयो।
रिठ्ठाको वैज्ञानिक नाम Sapindus mukorossi हो। यसको फलको बोक्रामा सापोनिन (Saponin) नामक प्राकृतिक पदार्थ पाइन्छ, जसले पानीसँग मिसिँदा फिँज बनाउँछ। यही कारण रिठ्ठालाई प्राकृतिक सफाइ सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसको फलबाट प्राकृतिक क्लिनर तथा उचित प्रशोधनपछि साबुन, स्याम्पुजस्ता उत्पादन बनाउन सकिने सम्भावना छ। व्यक्तिगत प्रयोगका उत्पादन भने उपयुक्त formulation र सुरक्षा परीक्षणपछि मात्र प्रयोग वा बिक्री गर्नुपर्छ।
रिठ्ठा आयुर्वेद तथा परम्परागत उपचार पद्धतिमा पनि प्रयोग हुँदै आएको वनस्पति हो। आयुर्वेदमा यसलाई ‘अरिष्टक’ नामले उल्लेख गरिएको पाइन्छ। परम्परागत रूपमा यसको प्रयोग छाला तथा कपालको सफाइसँग सम्बन्धित काममा हुँदै आएको छ। रिठ्ठामा रहेका विभिन्न जैविक सक्रिय पदार्थका कारण यसको औषधीय सम्भावनाबारे आधुनिक अनुसन्धान पनि भइरहेको छ। तर यसलाई कुनै रोगको निश्चित उपचारका रूपमा बुझ्नु वा चिकित्सकीय सल्लाहबिना सेवन गर्नु उचित हुँदैन।
रिठ्ठा बहुवर्षीय रूख भएकाले उपयुक्त हावापानी र माटो भएको क्षेत्रमा खेती गरेर दीर्घकालीन आम्दानी लिन सकिने सम्भावना छ। खेतबारीका डिल, पाखा तथा उपयुक्त खाली जमिनमा यसको खेती विस्तार गर्न सकिन्छ। एकपटक रूख राम्रोसँग हुर्किएपछि लामो समयसम्म फल उत्पादन लिन सकिने भएकाले किसानका लागि यो दीर्घकालीन स्रोत बन्न सक्छ।
रिठ्ठाको आर्थिक सम्भावना खेतीमा मात्र होइन, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिमा अझ बढी छ। पाकेको फल संकलन गरेर सुकाउने, भण्डारण गर्ने र त्यसबाट प्राकृतिक क्लिनर, सापोनिनयुक्त झोल तथा अन्य उत्पादन बनाउन सकिन्छ। किसान समूह, सहकारी र स्थानीय उद्यमी मिलेर संकलनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजारीकरणसम्मको काम गर्न सके गाउँमै रोजगारी र आम्दानीको अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
प्राकृतिक तथा वातावरणमैत्री उत्पादनप्रति उपभोक्ताको चासो बढिरहेको समयमा रिठ्ठाबाट बनेका उत्पादनको स्थानीयदेखि अनलाइन बजारसम्म सम्भावना देखिन्छ। तर बजारमा स्थापित गर्न गुणस्तरीय उत्पादन, उचित प्रशोधन, आकर्षक प्याकेजिङ, सही लेबलिङ र नियमित आपूर्ति आवश्यक हुन्छ।
गाउँघरको जीवनसँग जोडिएको रिठ्ठा आज हराउँदै गएको रैथाने सम्पदा मात्र होइन, संरक्षण र सही व्यवस्थापन गर्न सके किसानको आम्दानी, स्थानीय उद्यम र नेपाली प्राकृतिक उत्पादनको आधार बन्न सक्ने सम्भावनाको रूख पनि हो। त्यसैले पुराना रिठ्ठाका रूख संरक्षण गरौँ, उपयुक्त ठाउँमा नयाँ बिरुवा रोपौँ र हाम्रो रैथाने ज्ञानलाई आधुनिक प्रशोधन र बजारसँग जोडौँ।