खुम्रे कीरा: पहिचान, क्षतिको लक्षण र एकीकृत व्यवस्थापन

नेपालका पहाडी तथा तराई क्षेत्रका किसानहरूका लागि खुम्रे कीरा (White Grub) एक मुख्य शत्रु जीव हो । यसले विशेषगरी मकै, आलु, तरकारी बाली र फलफूलका बिरुवाहरूमा ठूलो नोक्सानी पुर्‍याउँछ ।

१. परिचय

खुम्रे कीरा माटोमुनि बसेर बालीनाली नष्ट गर्ने एक हानिकारक कीरा हो । यो ‘स्काराब’ (Scarab) परिवारमा पर्ने खपटे कीराको लाभ्रे (Larva) अवस्था हो । यसको जीवनचक्र अन्डा, लाभ्रे, प्युपा र वयस्क (खपटे) गरी चार अवस्थामा पूरा हुन्छ, जसमध्ये लाभ्रे अवस्था बालीका लागि सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ ।

२. पहिचान (Identification)

• लाभ्रे (Grub): खुम्रे कीराको लाभ्रेको टाउको कडा र खैरो रङको हुन्छ भने शरीर नरम, सेतो वा दूधिलो रङको हुन्छ । यसलाई हातले छुँदा वा चलाउँदा अंग्रेजी अक्षर ‘C’ आकारमा बटारिएर बस्ने गर्दछ ।

• वयस्क (Beetle): यसको माउ खपटेहरू प्रजाति अनुसार विभिन्न रङका (प्राय: खैरो, कालो वा तामा रङका) हुन्छन् । यिनीहरू विशेषगरी वर्षायामको सुरुतिर साँझपख बाहिर निस्कन्छन् ।

३. क्षतिको लक्षण (Symptoms of Damage)

• यसको मुख्य क्षति लाभ्रे अवस्थामा हुन्छ । लाभ्रेहरू माटो भित्रै बसेर बिरुवाका कलिला जराहरू काटिदिन्छन् ।

• जरा काटिएपछि बिरुवाले माटोबाट पोषक तत्व र पानी लिन सक्दैन, जसले गर्दा बिरुवा विस्तारै पहेँलिँदै जान्छ र बढ्न सक्दैन ।

• धेरै प्रकोप भएमा बिरुवा पूर्ण रूपमा सुकेर मर्छ । मर्न लागेको बिरुवा उखलेर हेर्दा जराहरू सबै खाएको वा काटिएको स्पष्ट देखिन्छ ।

४. व्यवस्थापन विधि (Management Methods)

खुम्रे कीराको नियन्त्रणका लागि केवल एक विधि मात्र पर्याप्त नहुने हुनाले एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) पद्धति अपनाउनु प्रभावकारी हुन्छ:

क) भौतिक तथा कृषितात्विक विधि:

• गहिरो जोताइ: खेतबारीलाई गहिरो गरेर जोतिदिनाले माटोभित्र रहेका लाभ्रे र प्युपाहरू सतहमा आउँछन् । जसले गर्दा सूर्यको तापले वा चराचुरुङ्गीले खाएर यिनीहरू नष्ट हुन्छन् ।

• कुहिएको मलको प्रयोग: बालीमा कहिल्यै पनि काँचो गोबर मल प्रयोग नगर्नुहोस् । काँचो गोबरले खुम्रे कीरालाई आकर्षित गर्छ र फुल पार्ने अनुकूल वातावरण बनाउँछ । सधैँ राम्ररी कुहिएको मल मात्र प्रयोग गर्नुहोस् ।

ख) यान्त्रिक विधि:

• बत्तीको पासो (Light Trap): खपटे माउहरू उज्यालोप्रति आकर्षित हुन्छन् । त्यसैले जेठ-असारतिर साँझपख खेतबारी नजिकै बिजुली बत्तीको पासो थापेर ठूलो संख्यामा माउ कीराहरूलाई जम्मा गरी मार्न सकिन्छ ।

ग) जैविक विधि (Biological Control):

• हरियो ढुसीको प्रयोग: खुम्रे कीरा नियन्त्रणका लागि ‘मेटाराइजियम एनिजोप्ली’ (Metarhizium anisopliae) नामक हरियो ढुसी निकै प्रभावकारी हुन्छ । १ के.जी. प्रति रोपनीका दरले यो ढुसीयुक्त धुलोलाई मकै छर्ने समयमा लाइनमा वा मलसँग मिसाएर प्रयोग गर्नुपर्छ ।

घ) रासायनिक विधि (Chemical Control):
यदि प्रकोप धेरै नै छ र अन्य विधिले काम गरेन भने मात्र विषादीको प्रयोग गर्नुपर्छ:

• क्लोरपाइरीफस (Chlorpyrifos): जस्तै- डर्सवान १०% जी.आर. १ के.जी. प्रति रोपनीका दरले प्रयोग गर्ने ।

• क्लोरान्ट्रानिलिप्रोल (Chlorantraniliprole): ०.४% जी आर (जस्तै- फरटेरा) प्रति रोपनीका दरले मकै छर्नु भन्दा अघि वा कुलेसोमा हालेर माटोमा मिसाउनु पर्छ ।

खुम्रे कीराको व्यवस्थापनका लागि बाली लगाउनुअघि खेतको तयारी र काँचो गोबरको प्रयोगमा रोक लगाउनु नै सबैभन्दा उत्तम उपाय हो । समयमै पहिचान र जैविक विधिको प्रयोग गरेमा रासायनिक विषादी बिना नै यसको सफल नियन्त्रण सम्भव छ ।