भमरा: ३०% बढी उब्जनी र अमृत झैँ मह दिने ती ‘निःशुल्क कामदार’, जसको भुनभुन आज हाम्रै गल्तीले गर्दा खेतबारीबाट हराउँदैछ
के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ? हामी आफ्नो बालीनाली जोगाउन बजारबाट महँगा-महँगा विषादी किनेर ल्याउँछौँ। तर, त्यही विषादी छर्कँदा हामीले आफ्नै ती असल साथीहरूलाई मारिरहेका छौँ, जसले गर्दा हाम्रो उत्पादन बढिरहेको थियो। ती साथी हुन्
खेतबारीमा गुन्जने त्यो ठूलो “भुनभुन्” आवाज विस्तारै हराउँदै गएको छ। हामीले नबुझेरै हाम्रा यी अमूल्य र “निःशुल्क कामदार” लाई किन मार्दैछौँ? एउटा भमराले गर्ने परागसेचन (Pollination) को काम हामी मान्छेले करोडौँ खर्च गरेर पनि गर्न सक्दैनौँ। विशेषगरी नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रका किसानका लागि त भमरा वरदान नै हो। आउनुहोस्, हाम्रा यी पखेटा भएका साथीहरूको बारेमा केही महत्त्वपूर्ण कुरा बुझौँ।
१. भमरा: किसानको आम्दानी बढाउने मेसिन
भमरा साधारण माहुरी भन्दा धेरै गुणा बढी फुर्तिलो र प्रभावकारी हुन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनका अनुसार भमराले राम्रोसँग काम गर्न पाएमा किसानको आम्दानी ३० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्छ। यसले गर्दा:
-
राम्रो उत्पादन: भमराले परागसेचन गरेका सुन्तला, स्याउ र अन्य फलफूलहरू ठूला, गह्रौँ र राम्रो आकारका हुन्छन्।
-
प्रतिकूल मौसममा पनि सक्रिय: माहुरीहरू जाडो वा हावा चल्दा बाहिर निस्कँदैनन्, तर भमराहरू चिसो, कुहिरो र झरीमा पनि फूलमा डुलेर आफ्नो काम गरिरहन्छन्।
२. “बज पोलिनेसन” (Buzz Pollination): भमराको विशेष कला
केही बालीहरू जस्तै गोलभेडा, खुर्सानी, भन्टा र स्ट्रबेरीका फूलबाट परागकण निकाल्न सजिलो हुँदैन। भमराले आफ्नो पखेटालाई जोडले थर्काएर एउटा विशेष कम्पन पैदा गर्छ, जसलाई ‘बज पोलिनेसन’ भनिन्छ। यसले फूलभित्र लुकेको परागकणलाई झार्छ र फलन प्रक्रियालाई सफल बनाउँछ। यस्तो क्षमता साधारण माहुरीमा हुँदैन।
३. भमरालाई कसरी चिन्ने?
भमरा माहुरी भन्दा अलि फरक हुन्छ:
-
जीउ: यो माहुरी भन्दा ठूलो, मोटो र रौंले ढाकिएको हुन्छ।
-
रङ: यसको शरीरमा कालो र पहेंलो रङका धर्काहरू स्पष्ट देखिन्छन्।
-
आवाज: यसले उड्दा गहिरो र ठूलो “भुनभुन्” आवाज निकाल्छ।
-
बस्ने ठाउँ: यिनीहरू धेरैजसो जमिनमुनिका दुलोहरू वा सुकेको घाँसको थुप्रामा बस्छन्।
४. हामीले गर्दा किन लोप हुँदैछन् भमरा?
हाम्रा केही साना गल्तीले गर्दा यिनीहरूको अस्तित्व संकटमा छ:
-
विषादीको जथाभावी प्रयोग: हामीले बालीमा हाल्ने कडा रासायनिक विषादीले भमरालाई सिधै मार्छ।
-
दिमागमा असर: थोरै मात्राको विषले पनि भमराको दिमागमा असर गर्छ, जसले गर्दा उनीहरूले खाना (फूल) खोज्ने बाटो बिर्सन्छन् र घर फर्कन नसकी भोकै मर्छन्।
-
बाँसस्थान विनास: जङ्गल फँडानी र खेतबारीमा आगो लगाउनाले यिनीहरूको गुँड सखाप हुन्छ।
५. के भमराले मह दिन्छ?
हो, भमराले मह बनाउँछ तर यो माहुरीको जस्तो धेरै हुँदैन। यिनीहरूले आफ्नो सानो परिवार र बच्चाहरू पाल्नका लागि मात्र थोरै मह जम्मा गर्छन्। त्यसैले भमरा पाल्नुको मुख्य उद्देश्य मह बेच्नु नभई बालीको उत्पादन बढाउनु हो।
६. कुन-कुन बालीमा भमराले फाइदा पुर्याउँछ?
तपाईंको बारीमा लगाइएका यी बालीहरूका लागि भमरा अनिवार्य छ:
-
तरकारी: गोलभेडा, खुर्सानी, भन्टा, घिरौंला, लौका, फर्सी र काँक्रो।
-
फलफूल: स्याउ, सुन्तला, नास्पाती, आरु र स्ट्रबेरी।
-
अन्य: सिमी, केराउ, बोडी, तोरी र तरकारीको बीउ उत्पादन गर्न।
७. भमरालाई आफ्नो बारीमा कसरी आकर्षित गर्ने र जोगाउने?
भमरालाई आफ्नो बारीको “स्थायी कामदार” बनाउन यी उपाय अपनाउनुहोस्:
-
विभिन्न रङका फूल रोप्ने: भमराहरू नीलो, प्याजी र पहेंलो रङका फूलमा बढी झुम्मिन्छन्। बारीको कान्लामा सयपत्री वा सूर्यमुखी जस्ता फूलहरू रोप्नुहोस्।
-
सुरक्षित घर: बारीको एउटा कुनामा झारपात वा ढुङ्गाको थुप्रोलाई नचलाईकन “जङ्गली” रूपमा छोडिदिनुहोस्, जहाँ उनीहरूले गुँड बनाउन सकून्।
-
पानीको व्यवस्था: गर्मीमा तिनीहरूलाई तिर्खा लाग्छ। एउटा सानो भाँडोमा पानी र केही ढुङ्गाहरू (टेक्नका लागि) राखिदिनुहोस्।
-
विषादीको विकल्प: सम्भव भएसम्म जैविक विषादी प्रयोग गर्नुहोस्। यदि रासायनिक विषादी छर्कनै परेमा बेलुकाको समयमा मात्र छर्कनुहोस्, किनकि भमराहरू दिउँसो मात्र सक्रिय हुन्छन्।
भमरा प्रकृतिको अनुपम उपहार हो। यिनलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो माटो र खेतीपातीलाई जोगाउनु हो। आजैदेखि प्रण गरौँ हामी आफ्ना यी मौन सहयोगीहरूलाई मार्ने छैनौँ, बरु यिनको संरक्षण गरेर आफ्नो उत्पादन बढाउनेछौँ।
तपाईंको बारीमा मुख्य रूपमा कुन बाली लगाउनुहुन्छ? भन्नुभयो भने म ती विशेष बालीका लागि भमराको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने थप सल्लाह दिन सक्छु।