नेपालको बहुमूल्य जडिबुटी ‘पाँचऔंले’: महत्त्व, चुनौती र व्यावसायिक खेतीको सम्भावना

नेपालको उच्च हिमाली भेग प्रकृतिको अनुपम उपहार हो, जहाँ थुप्रै बहुमूल्य जडिबुटीहरू पाइन्छन्। तीमध्ये ‘पाँचऔंले’ एक अत्यन्तै दुर्लभ र औषधीय गुणले भरिपूर्ण जडिबुटी हो। यसको जरा मानिसको हातका पाँचवटा औंलाहरू जस्तै देखिने भएकाले यसलाई स्थानीय भाषामा ‘पाँचऔंले’ भनिएको हो। वनस्पति विज्ञानको भाषामा यसलाई

भौगोलिक उपस्थिति र वासस्थान
पाँचऔंले मुख्यतया समुद्री सतहबाट २,८०० मिटरदेखि ४,००० मिटरसम्मको उच्च हिमाली तथा पहाडी भेगमा पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा सुदूरपश्चिमदेखि पूर्वसम्मका हिमाली जिल्लाहरू जस्तै डोल्पा, जुम्ला, हुम्ला, मुस्ताङ, मनाङ, रसुवा र ताप्लेजुङ यसका प्रमुख प्राप्ति स्थानहरू हुन्। यो विशेषगरी ओसिलो भुईं, घाँसे मैदान, र नदी किनारका खुल्ला तथा चिसो ठाउँहरूमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिन्छ।

औषधीय महत्त्व र प्रयोग
आयुर्वेद र परम्परागत उपचार पद्धतिमा पाँचऔंलेलाई ‘कायाकल्प’ गर्ने जडिबुटीको रूपमा लिइन्छ। यसका प्रमुख उपयोगहरू यस प्रकार छन्:

• शारीरिक शक्तिवर्धक: यसलाई प्रमुख ‘टोनिक’ (Tonic) को रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसले शरीरको कमजोरी हटाउन र यौन शक्ति बढाउन मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ।

• घाउ खटिराको उपचार: चोट लागेको वा काटिएको ठाउँमा यसको जराको धुलो लगाउँदा रगत रोकिने र घाउ छिटो निको हुन्छ।

• पाचन प्रणाली: पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने र ग्यास्ट्रिक जस्ता समस्याहरूको समाधानका लागि यो प्रभावकारी मानिन्छ।

• खोकी र ज्वरो: कफ निकाल्न र ज्वरो कम गर्न यसको जराको धुलोलाई महसँग मिसाएर सेवन गर्ने गरिन्छ।

संकटमा पाँचऔंले: लोप हुनुका कारणहरू
यति धेरै महत्त्व भए पनि हाल यो वनस्पति लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। यसका मुख्य कारणहरू हुन्:

१. अत्यधिक दोहन: उच्च बजार मूल्यका कारण स्थानीय संकलकहरूले बिरुवा नछिप्पिँदै (अपरिपक्व अवस्थामा) जथाभावी खनेर निकाल्ने गरेका छन्।

२. चोरी निकासी: नेपालमा यसको संकलन र व्यापारमा प्रतिबन्ध भए तापनि लुकीछिपी विदेश (विशेषगरी चीन र भारत) निर्यात हुने गरेको छ।

३. ढिलो प्रजनन प्रक्रिया: यसको बिरुवा उम्रिन र जरा तयार हुन धेरै वर्ष लाग्छ। धेरै खनिएपछि प्राकृतिक रूपमा नयाँ बिरुवा उम्रिने मौका नै पाउँदैनन्।

४. वासस्थान विनाश: जलवायु परिवर्तन र उच्च हिमाली भेगमा हुने अनियन्त्रित चरिचरनले यसको प्राकृतिक वासस्थान संकटमा परेको छ।

कानुनी अवस्था र संरक्षण
पाँचऔंलेको संवेदनशीलतालाई बुझेर नेपाल सरकारले यसलाई ‘अति दुर्लभ र संकटापन्न’ जडिबुटीको सूचीमा राखेको छ।

• प्रतिबन्ध: वन नियमावली अनुसार यसलाई प्राकृतिक अवस्था (जंगल) बाट संकलन गर्न, ओसारपसार गर्न र विदेश निकासी गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइएको छ।

• अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण: यो साइटिस (CITES Appendix II) मा सूचीकृत छ, जसले यसको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा कडा नियन्त्रण गर्दछ।

• सरकारी प्रयास: वनस्पति विभागमार्फत यसको संरक्षण र कृत्रिम खेती प्रविधिको विकासका लागि विभिन्न अनुसन्धानहरू भइरहेका छन्।

व्यावसायिक खेतीको सम्भावना र चुनौती

पाँचऔंलेको उच्च बजार मागलाई हेर्दा यसको व्यावसायिक खेती नेपालका लागि ठूलो आर्थिक अवसर हुन सक्छ। तर, यो अन्य सामान्य बाली जस्तो सजिलो भने छैन।

१. प्राविधिक चुनौती: पाँचऔंलेको बीउ धेरै सूक्ष्म हुन्छ र यो प्राकृतिक रूपमा माटोमा पाइने विशेष प्रकारको ‘फंगस’ (Mycorrhiza) बिना उम्रिन सक्दैन। त्यसैले, आधुनिक ‘टिस्यु कल्चर’ (Tissue Culture) विधिबाट बिरुवा उत्पादन गर्नु सबैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ।

२. उपयुक्त वातावरण: यसका लागि २,५०० मिटरभन्दा माथिको उचाइ, ओसिलो माटो र सिँचाइको उचित प्रबन्ध आवश्यक पर्छ।

३. धैर्यता: बिरुवा रोपेपछि यसको जरा पूर्ण रूपमा तयार हुन करिब ३ देखि ५ वर्षसम्म कुर्नुपर्ने हुन्छ।

४. कानुनी प्रक्रिया: निजी जग्गामा खेती गर्नका लागि स्थानीय डिभिजन वन कार्यालयमा दर्ता गराउनु पर्छ। बिक्रीको समयमा “निजी खेतीबाट उत्पादित” भएको सरकारी प्रमाणिकरण (Source Verification) र ओसारपसार अनुमति (Permit) अनिवार्य हुन्छ।

पाँचऔंले नेपालको हिमाली भेगको बहुमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो। यसको अवैध संकलन र चोरी निकासी रोक्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। यदि सरकारले प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने र कृषकहरूले कानुनी प्रक्रिया पुर्‍याएर यसको व्यावसायिक खेती गर्ने हो भने, यसबाट व्यक्तिगत र राष्ट्रिय दुवै स्तरमा ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ। स्थानीय समुदायलाई यसको महत्त्व र संरक्षणको बारेमा सचेत गराउँदै दिगो उपयोगमा जोड दिनु नै यसको संरक्षणको सही बाटो हो।

थप जानकारीका लागि वनस्पति विभाग वा नजिकैको जडिबुटी अनुसन्धान केन्द्रमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।