जंगली झार कि अमृत ? धेरैले खान डराउने ‘जलुका’ को यस्तो छ वास्तविकता र फाइदा
नेपालको ग्रामीण परिवेश र वन-जंगलमा पाइने सागसब्जीहरूको चर्चा गर्दा कर्कलो र जलुका
कतिपय समुदायमा जलुकालाई निकै स्वादिष्ट र औषधिय गुणयुक्त सागको रूपमा उपभोग गरिन्छ भने, कतिपय ठाउँमा यसको तीव्र ‘कोक्याउने’ (घाँटी चिलाउने) स्वभाव र जस्तोसुकै फोहोर पानीमा पनि उम्रिने प्रवृत्तिका कारण यसलाई खान नहुने ‘जंगली झार’ का रूपमा चिनिन्छ। वास्तवमा, सही पहिचान र विशेष पकाउने विधि अपनाउने हो भने जलुका एक अनुपम र स्वादिलो साग हो।
१. जलुका र कर्कलो: कसरी छुट्याउने ?
कर्कलो र जलुका एउटै परिवारका भए पनि यिनका केही भिन्नताहरू छन् जसले गर्दा यिनको पहिचान सजिलो हुन्छ:
-
पाइने स्थान: कर्कलो सामान्यतया ओसिलो जमिन वा बारीको कान्लातिर पाइन्छ भने जलुका पूर्ण रूपमा पानी जमेको दलदल, खोलाको किनार वा कुलोको छेउमा मात्र मौलाउँछ।
-
बनावट: जलुकाको पात कर्कलोको तुलनामा अलि सानो र चिल्लो हुन्छ। यसको डाँठ कर्कलोको भन्दा नरम, भित्रबाट खोक्रो (Spongy) हुन्छ, जसले यसलाई पानीमा तैरिन मद्दत गर्छ।
२. स्वास्थ्यका लागि ‘सुपरफूड’
धेरैले बेवास्ता गरे तापनि जलुका स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ:
-
पाचनमा सुधार: यसमा पाइने प्रशस्त फाइबरले कब्जियतको समस्या हटाउन र पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।
-
आइरनको खानी: भिटामिन ‘ए’, ‘सी’ र आइरन (Iron) को मात्रा उच्च हुने भएकाले यसले रगतको कमी (Anemia) हुन दिँदैन।
-
जोर्नीको दुखाइमा राहत: यसमा हुने प्राकृतिक चिप्लोपनले शरीरका जोर्नीहरूमा ‘लुब्रिकेसन’ को काम गरी दुखाइ कम गर्ने जनविश्वास छ।
३. “खान नमिल्ने” भन्ने भ्रम र वास्तविकता
कतिपय ठाउँमा जलुकालाई खान नहुने भनिनुको पछाडि मुख्यतया दुईवटा कारण छन्:
-
तीव्र कोक्याउने गुण: जलुकामा क्याल्सियम अक्सालेटको मात्रा बढी हुन्छ। यदि यसलाई पर्याप्त अमिलो नहाली वा राम्ररी नपकाई खाइयो भने यसले घाँटी र जिब्रोमा निकै कडा चिलाउने समस्या पैदा गर्छ।
-
वातावरणीय स्वच्छता: जलुकाले पानीको फोहोर सोस्ने क्षमता राख्छ। त्यसैले ढल वा प्रदूषित पानीमा उमे्रको जलुका खाँदा स्वास्थ्य बिग्रने डर हुन्छ।
समाधान: सधैं सफा र बग्ने पानी भएको ठाउँको जलुका मात्र संकलन गर्नुपर्छ।
४. पकाउने विशेष विधि: कसरी बनाउने स्वादिलो ?
जलुका पकाउँदा मुख्य चुनौती भनेको यसको ‘कोक्याउने’ गुणलाई हटाउनु हो। यसका लागि निम्न विधि अपनाउन सकिन्छ:
-
सफाई र कटाई: जलुकालाई राम्ररी धोएर साना टुक्रामा काट्नुहोस्। पकाउनु अघि एक पटक नुन हालेको तातो पानीमा उमालेर त्यो पानी फाल्नुभयो भने चिलाउने डर निकै कम हुन्छ।
-
अमिलोको जादु: जलुका पकाउँदा कागती, चुक, अमिलो अचार वा तामा हाल्नु अनिवार्य छ। अमिलोले चिलाउने तत्वलाई निष्क्रिय बनाउँछ।
-
मसला: तोरीको दाना, अदुवा र लसुनको पेस्ट प्रयोग गर्दा यसको स्वादमा निखार आउँछ।
-
मौलिक परिकार: तराई क्षेत्रमा जलुकालाई सिद्रा माछासँग पकाउने चलन छ। त्यस्तै, यसलाई पिसेर मासको दालसँग मिसाई सुकाएर ‘बौरी’ वा ‘मस्यौरा’ बनाएर वर्षभरि खाने गरिन्छ।
५. सावधानी
जंगली साग संकलन गर्दा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। कहिलेकाहीँ जलुका जस्तै देखिने अन्य विषालु बिरुवाहरू पनि हुन सक्छन्। त्यसैले स्थानीय जानकारले चिनिदिएको र सफा ठाउँमा उमे्रको जलुका मात्र प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
नेपालको थारु र राजवंशी समुदायमा जलुकालाई एक विशेष परिकार मानिन्छ। उनीहरूले यसलाई सुकाएर ‘सिद्रा’ (सुकेको माछा) सँग पकाउने वा ‘बौरी’ बनाएर राख्ने गर्छन्, जुन स्वादका हिसाबले निकै उत्कृष्ट मानिन्छ।