३जी (3G) कटिङ प्रविधि: थोरै लगानीमा तेब्बर उत्पादन लिने तरिका
धेरै किसानको गुनासो हुन्छ “लहरा त निकै फैलियो तर फल लाग्दै लागेन, फूल जति सबै झरेर गए।” यसको मुख्य कारण बिरुवाको सुरुका लहरामा भाले फूल मात्रै
धेरै फुल्नु हो। बिरुवाको स्वभाव नै कस्तो हुन्छ भने, उसले आफ्नो वंश विस्तार गर्न सुरुमा भाले फूल निकाल्छ। ३जी कटिङ भनेको बिरुवालाई झुक्याएर वा ‘ट्रिक’ लगाएर जबरजस्ती पोथी फूल (जसमा सानो फल लागेको हुन्छ) फुल्ने हाँगाहरू निकाल्न लगाउने विधि हो। यो कुनै जादु होइन, केवल बिरुवाको प्राकृतिक वृद्धिलाई मोडिदिने एउटा सरल प्रविधि हो।
१. के हो त ३जी (3G) कटिङ ?
३जी को अर्थ ‘थर्ड जेनेरेशन’ (Third Generation) वा तेस्रो पुस्ता हो। बिरुवाको मुख्य लहरा (1G) र त्यसबाट पलाउने दोस्रो लहरा (2G) लाई उचित समयमा काटेर तेस्रो पुस्ताको हाँगा (3G) निकाल्ने प्रक्रियालाई नै ३जी कटिङ भनिन्छ। लहरे बालीमा पहिलो र दोस्रो पुस्तामा भाले फूल धेरै र पोथी फूल कम हुन्छन्, जबकि तेस्रो पुस्ताका हाँगामा पोथी फूल (फल लाग्ने फूल) अत्यधिक मात्रामा लाग्दछन्।
२. किसानले किन गर्ने ?
- उत्पादन बढाउन: साधारणतया एउटै लहरामा धेरै भाले फूल फुल्दा उत्पादन कम हुन्छ। ३जी कटिङले पोथी फूलको संख्या बढाई उत्पादन ३ गुणासम्म वृद्धि गर्छ।
- आम्दानी बढाउन: कम लगानी र कम मेहनतमा धेरै फल फलाउन सकिने हुनाले किसानको मुनाफा बढ्छ।
- क्षेत्रफलको सही उपयोग: थोरै लहराबाट धेरै फल लिन सकिने हुँदा सानो ठाउँमा पनि खेती गर्न सहज हुन्छ।
३. कुन-कुन बालीमा गर्न सकिन्छ?
यो प्रविधि विशेष गरी लहरे बालीहरूमा बढी सफल मानिन्छ:
- काँक्रा, लौका, फर्सी, तिते करेला, घिरौँला, चिचिन्डो, काँक्रो, खरबुजा आदि।
- यसबाहेक गोलभेंडा, खुर्सानी र भन्टामा पनि केही परिमार्जनसहित यो विधि अपनाउन सकिन्छ।
४. ३जी कटिङ कसरी गर्ने ?
यसलाई मुख्यतया तीन चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
- पहिलो पुस्ता (1G): बिरुवाको मुख्य लहरा करिब ५-६ फिट (वा १२-१५ वटा पात पलाएपछि) लामो भएपछि त्यसको टुप्पोलाई २-३ इन्च काटिदिनुहोस्। यसलाई १जी कटिङ भनिन्छ।
- दोस्रो पुस्ता (2G): मुख्य लहरा काटेपछि पातको कापबाट नयाँ हाँगाहरू पलाउँछन्। ती हाँगाहरू २-३ फिट लामो भएपछि फेरि तिनका टुप्पाहरू काटिदिनुहोस्। यसलाई २जी कटिङ भनिन्छ।
- तेस्रो पुस्ता (3G): अब २जी हाँगाबाट पलाउने नयाँ हाँगाहरू नै ३जी हाँगा हुन्। यी हाँगाहरूमा सुरुदेखि नै प्रशस्त पोथी फूलहरू लाग्न थाल्छन्।
५. यो गर्दा के-के फाइदा हुन्छ ?
- भाले र पोथी फूलको सन्तुलन: सामान्यतया १४:१ को अनुपातमा हुने भाले-पोथी फूललाई घटाएर १:२ सम्म पुऱ्याउँछ।
- फलको आकार: बिरुवाको शक्ति अनावश्यक लहरा फैलाउनुको साटो फल विकासमा खर्च हुने हुँदा फल आकर्षक र स्वस्थ हुन्छ।
- छिटो उत्पादन: यो विधिले बिरुवालाई छिटो परिपक्व बनाउँछ र उत्पादन समयमै लिन सकिन्छ।
६. ३जी कटिङ गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
३जी कटिङ गर्नुअघि र पछि केही प्राविधिक कुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ:
- मलखादको व्यवस्था: धेरै फल लाग्ने भएकाले बिरुवालाई थप पोषण चाहिन्छ। कटिङ गर्नुअघि र पछि पर्याप्त मात्रामा प्राङ्गारिक मल वा झोल मल दिनुपर्छ।
- सिँचाइ: बिरुवामा चिस्यानको कमी हुन दिनुहुँदैन।
- काट्ने समय: सधैँ बिहानको समयमा वा घाम नलागेको बेला कटिङ गर्नु राम्रो हुन्छ।
- बालीको स्वास्थ्य: यदि बिरुवा रोगी वा कमजोर छ भने ३जी कटिङ नगर्नुहोस्, यसले बिरुवा सुक्न सक्छ।
- उपकरण: काट्नका लागि धारिलो कैँची वा ब्लेडको प्रयोग गर्नुहोस् र काटिएको ठाउँमा फङ्गीसाइड (ढुसीनाशक) लगाउनु राम्रो हुन्छ।
- भाले फूलको व्यवस्था: सबै भाले फूल नहटाउनुहोस्, किनकि परागसेचन (Pollination) का लागि केही भाले फूलहरू आवश्यक पर्छन्।