गोलभेडा,भण्टा र खुर्सानी बालीका जरामा गाँठा पर्ने रोग लक्षण र व्यवस्थापन विधि जानिराखौ
गोलभेडा, भण्टा र खुर्सानी खेती गर्ने धेरै किसानहरू बिरुवा नसप्रने, पहेँलो हुने र ओइलाउने समस्याबाट चिन्तित हुने गर्छन्। बाहिरबाट हेर्दा मलजल नपुगेको जस्तो देखिए पनि यसको मुख्य कारण माटोमुनि बिरुवाको जरामा लुकेको हुन्छ। यसलाई ‘जरामा गाँठा पर्ने रोग’ भनिन्छ।
१. रोग कसरी चिन्ने? (लक्षणहरू)
यो रोग लागेका बिरुवाहरूमा तलका लक्षणहरू देखिन्छन्:
बिरुवाको वृद्धि रोकिने: बिरुवा राम्ररी फस्टाउन सक्दैन, सानो र ख्याउटे देखिन्छ।
पात पहेँलिने: बिरुवामा पोषक तत्वको कमी भएजस्तो देखिन्छ र पातहरू विस्तारै पहेँलिएर झर्न थाल्छन्।
बोट ओइलाउने: दिउँसो घाम लाग्दा बोट ओइलाउने र बिहान-बेलुका निकै तंग्रिएको जस्तो देखिन्छ। अन्तमा बोट पुरै सुकेर मर्छ।
जरामा गिर्खा वा गाँठा: बिरुवा उखेलेर हेर्दा जरामा साना-ठूला गिर्खाहरू वा गाँठाहरू देखिन्छन्। यी गाँठाहरूले गर्दा जराले माटोबाट खाना र पानी सोस्न पाउँदैन।
२. रोग लाग्ने कारण
यो रोग माटोमा बस्ने नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने सूक्ष्म कीरा (जुका) का कारण लाग्छ। यसले जरा भित्र पसेर आफ्नो घर बनाउँछ, जसले गर्दा जरा सुन्निन्छ र गाँठा बन्छन्।
३. व्यवस्थापन तथा रोकथामका उपायहरू
यो रोग लागिसकेपछि उपचार गर्नुभन्दा लाग्नै नदिनु उत्तम हुन्छ। यसका लागि निम्न विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:
क) बाली चक्र (Crop Rotation):
एउटै खेतमा लगातार गोलभेडा, भण्टा वा खुर्सानी नलगाउनुहोस्। यसको सट्टा जुका नलाग्ने बालीहरू जस्तै: मकै, गहुँ वा कोदो (अन्न बाली) लगाउनाले माटोमा रहेका जुकाहरू खाना नपाएर नष्ट हुन्छन्।
ख) गहिरो खनजोत:
गर्मी महिनामा खेतको गहिरो खनजोत गरी माटोलाई खुला छोडिदिनुपर्छ। कडा घामले माटोको माथिल्लो सतहमा रहेका जुका र तिनका अण्डाहरू मर्दछन्।
ग) सयपत्री फूलको प्रयोग (Inter-cropping):
तरकारी बालीको बिच-बिचमा वा वरिपरि सयपत्री फूल रोप्नुहोस्। सयपत्री फूलको जराबाट निस्कने रसायनले माटोमा रहेका जुकाहरूलाई नष्ट गर्न मद्दत गर्छ। यो सबैभन्दा प्रभावकारी र सस्तो प्राकृतिक उपाय हो।
घ) नर्सरी व्यवस्थापन:
स्वस्थ बेर्ना मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। ब्याड राख्दा माटोलाई सोलाराइजेसन (प्लास्टिकले छोपेर घाममा तताउने) गर्ने वा उपचार गरिएको माटोमा मात्र बेर्ना उमार्ने गर्नुपर्छ।
ङ) सरसफाई र रोगी बोटको नष्ट:
खेतबारीमा रोग लागेका बिरुवा देखिएमा जरासहित उखेलेर खेतभन्दा टाढा लगेर जलाउने वा खाडलमा पुर्ने गर्नुपर्छ। रोगी बोटलाई त्यत्तिकै खेतमा छोड्दा रोग झन् फैलिन्छ।
च) जैविक विषादीको प्रयोग:
माटो तयार गर्दा वा बिरुवा सार्दा ‘ट्राइकोडर्मा’ (Trichoderma) वा ‘पेसिलोमाइसिस’ (Paecilomyces) जस्ता लाभदायक अलेदो (Bio-pesticides) हरूको प्रयोग गर्नाले पनि यो रोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
छ) निमको पिना:
खेत तयारीको बेला प्रति रोपनी २०-३० केजी निमको पिना प्रयोग गर्नाले जुकाको प्रकोप कम हुन्छ।
सुझाव: यदि तपाईंको खेतमा यो समस्या धेरै छ भने, केही समयका लागि सो ठाउँमा तरकारी नलगाई तोरी वा सयपत्री फूल खेती गरेर माटो सुधार्नु राम्रो हुन्छ।