नेपालमा कालो गोलभेडा खेती: एक नौलो र उच्च प्रतिफलदायी सम्भावना
नेपालको कृषि क्षेत्रमा हालसम्म गौरव, पृथ्वी, सिर्जना जस्ता परम्परागत रातो गोलभेडाहरूको वर्चस्व रहे पनि पछिल्लो समय ‘कालो गोलभेडा’ (Black Tomato) प्रति आकर्षण बढ्न थालेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ‘कुमाटो’ वा ‘ब्ल्याक क्रिम’ जस्ता नामले परिचित यो जात पोषणका दृष्टिले अत्यन्तै शक्तिशाली र आर्थिक रूपमा लाभदायक मानिन्छ। नेपालको हावापानीमा यसको खेती विस्तार गर्न सकेमा कृषकहरूले सामान्य गोलभेडाको तुलनामा उच्च आम्दानी लिन सक्ने ठूलो सम्भावना देखिन्छ।
कालो गोलभेडाको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको पोषण तत्व हो। यसमा ‘एन्थोसायनिन’ नामक एन्टिअक्सिडेन्ट प्रचुर मात्रामा पाइन्छ, जसले क्यान्सर, मधुमेह र मुटुसम्बन्धी रोगहरूसँग लड्न मद्दत गर्छ। यो स्वादमा कम अम्लीय, रसिलो र निकै मिठो हुने भएकाले सलादका लागि विश्वभर रुचाइन्छ। नेपालमा विशेषगरी ‘ब्ल्याक क्रिम’ (Black Krim), ‘कुमाटो’ (Kumato) र ‘इन्डिगो रोज’ (Indigo Rose) जस्ता जातहरू यहाँको मध्य पहाडी र तराई क्षेत्रमा सफलतापूर्वक लगाउन सकिन्छ।
खेती प्रविधिको कुरा गर्दा, यसको सुरुवात गुणस्तरीय नर्सरी व्यवस्थापनबाट हुन्छ। बीउलाई १० देखि १५ डिग्री सेल्सियसको अनुकूल तापक्रममा २५–३० दिनसम्म नर्सरीमा राखेर बिरुवा तयार पारिन्छ। झारपातमुक्त हल्का माटो र राम्ररी कुहिएको गोबर मलको प्रयोगले बिरुवालाई बलियो बनाउँछ। बिरुवा १५–२० सेन्टिमिटर उचाइको भएपछि यसलाई मुख्य बारीमा सारिन्छ। व्यवसायिक उत्पादनका लागि पंक्तिदेखि पंक्तिको दूरी ७५–९० से.मी. र बिरुवादेखि बिरुवाको दूरी ४५–६० से.मी. कायम गर्नु उपयुक्त हुन्छ, जसले गर्दा बोटले पर्याप्त हावा र घाम पाउँछ।
मलजल व्यवस्थापनमा कालो गोलभेडा अलि बढी संवेदनशील हुन्छ। प्रति रोपनी १५–२० टन गोठेमलका साथै युरिया (३०–४० केजी), डिएपी (२५–३० केजी) र पोटास (१५–२० केजी) को सन्तुलित प्रयोग आवश्यक पर्छ। आधा मल रोपाइँको समयमा र बाँकी आधा मात्रा बिरुवा रोपेको ३० र ५० दिनको फरकमा टप ड्रेसिङका रूपमा दिनुपर्छ। सिँचाइको हकमा, माटोको चिस्यान हेरेर प्रत्येक ५–७ दिनमा हल्का पानी दिनु पर्छ। धेरै पानी जमेमा जरा सड्ने समस्या हुने भएकाले निकासको राम्रो प्रबन्ध मिलाउनु पर्छ।
रोग र किराको दृष्टिकोणले यसमा लेट ब्लाइट र पाउडरि मिल्ड्यू जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। यस्ता समस्या समाधानका लागि नीमको तेल जस्ता जैविक विषादी वा तामा मिश्रित फफूंदनाशकको प्रयोग गर्न सकिन्छ। जब गोलभेडाको रङ गाढा बैजनी वा कालोमा परिणत हुन्छ, तब यो टिप्नका लागि तयार हुन्छ। यसको भण्डारण क्षमता पनि राम्रो हुने भएकाले पाकेपछि ५ देखि ७ दिनसम्म सजिलै राख्न सकिन्छ।
अन्त्यमा, नेपालमा कालो गोलभेडा खेती अझै पनि परीक्षणकै चरणमा भए तापनि यसको बढ्दो स्वास्थ्य चेतना र पर्यटकीय होटलहरूमा हुने मागले यसको भविष्य उज्ज्वल देखाउँछ। परम्परागत खेती प्रणालीलाई आधुनिक र विशिष्टीकरण गर्दै लैजाने हो भने कालो गोलभेडा नेपाली किसानका लागि “कालो सुन” सरह सावित हुन सक्छ। सरकार र सम्बन्धित निकायले यसको बीउको उपलब्धता र प्राविधिक सहयोगमा जोड दिएमा यो खेतीले नेपालको कृषि अर्थतन्त्रमा नयाँ आयाम थप्ने निश्चित छ।