लोप हुने संघारमा ‘अनदी’ धान: औषधीय गुण र रैथाने स्वाद जोगाउन किन मुस्किल ?

नेपाली समाज, विशेष गरी पश्चिम नेपालको पहाडी भेगमा ‘लट्टे’ र ‘खट्टे’ खाने पर्व भन्ने बित्तिकै एउटा विशेष चामलको नाम आउँछ– अनदी। गण्डकी प्रदेश र लुम्बिनीका पहाडी जिल्लाहरूको पहिचान बोकेको यो रैथाने धान यसको लट्टिने (Sticky) गुण र औषधीय महत्वका कारण विशिष्ट मानिन्छ। तर, बढ्दो आधुनिक खेती प्रणाली, कम उत्पादन र बीउ संरक्षणको अभावमा यो रैथाने बाली अहिले लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ।

अनदी धानको परिचय र विशेषता

अनदी नेपालको मौलिक र रैथाने धानको जात हो। विश्व बजारमा जसरी ‘स्टिकी राइस’ (Sticky Rice) वा ग्लुटिनस राइसको महँगो मूल्य र माग छ, नेपालमा अनदीको महत्व उस्तै छ। यो चामल पकाउँदा एक-आपसमा टाँसिने भएकाले यसलाई लट्टिने चामल भनिएको हो। यो मुख्यतया दुई रङमा पाइन्छ:

१. रातो अनदी: यो स्वास्थ्यका हिसाबले बढी पोसिलो, औषधीय गुण भएको र स्वादिलो मानिन्छ। यसको बजार मूल्य पनि बढी हुन्छ।
२. सेतो अनदी: यो सेतो रङको हुन्छ, तर लट्टिने गुण र स्वाद यसमा पनि विशिष्ट हुन्छ।

खेती हुने मुख्य स्थानहरू

अनदी धानको पकेट क्षेत्र मानिने मुख्य जिल्लाहरू कास्की, लमजुङ, स्याङ्जा, तनहुँ र पाल्पा हुन्। पोखरा वरपरका बेगनास, रुपा, हंसपुर तथा लमजुङका पहाडी फाँटहरूमा यसको खेती परम्परादेखि नै हुँदै आएको छ।

पहाडमा मात्र नभई तराईका जिल्लाहरू, विशेष गरी कैलाली र कञ्चनपुरमा बसोबास गर्ने थारु समुदायले पनि अनदी खेती गर्छन्। थारु संस्कृतिमा ‘चिचर’ र ‘ढिक्री’ जस्ता विशेष परिकार बनाउन यसको अनिवार्य प्रयोग हुन्छ।

हावापानी र माटो

यो धान उष्ण र उपोष्ण हावापानीमा राम्रो फस्टाउँछ। समुन्द्र सतहबाट ७०० देखि १५०० मिटर सम्मको मध्य-पहाडी भेग यसका लागि सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छ। अनदी धानलाई अन्य धानको तुलनामा बढी पानी चाहिन्छ। त्यसैले पानी जम्ने सिम खेत, कुलो लाग्ने गरा वा दलदले माटोमा यो धान राम्रो हुन्छ। सिँचाइको राम्रो सुविधा भएको ठाउँमा यसको उत्पादन राम्रो हुन्छ।

खेती गर्ने समय र तरिका

यो वर्षे धान बाली हो। असार महिनामा रोपेर कात्तिक अन्तिमदेखि मंसिरसम्ममा यसको कटानी गरिन्छ। यो धान पाक्न करिब ४ महिना (१२० देखि १३० दिन) लाग्छ। अन्य हाइब्रिड धानको तुलनामा अनदी धानको बोट निकै अग्लो हुन्छ।

किन घट्दैछ खेती ?

कुनै समय किसानको खेतमा अनिवार्य लगाइने अनदी अहिले लोप हुनुका पछाडि मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:

• कम उत्पादन: उन्नत जातका (हाइब्रिड) धान प्रति रोपनी ४ देखि ५ मुरी फल्दा अनदी धान मुस्किलले २ देखि २.५ मुरी मात्र फल्छ। कम फल्ने भएपछि किसानहरू बढी फल्ने धानतर्फ आकर्षित भएका छन्।

• ढल्ने समस्या: अनदीको बोट अग्लो हुने भएकाले पाक्ने बेलामा हावाहुरी चल्दा ढलेर सोत्तर हुने समस्या हुन्छ, जसले गर्दा उत्पादन घट्छ र काट्न गाह्रो हुन्छ।

• प्रशोधनमा कठिनाइ: यो धान आधुनिक मिलमा कुटाउँदा धेरै टुक्रिने (कनिका बन्ने) समस्या हुन्छ। यसको लागि ढिकी वा रबर रोलर भएको विशेष मिल आवश्यक पर्छ।

• बीउ संरक्षणको अभाव: सरकारी स्तरबाट हाइब्रिड धानको प्रवर्द्धन भइरहँदा रैथाने अनदीको बीउ जोगाउने र नस्ल सुधार गर्नेतर्फ खासै ध्यान पुगेको छैन।

रोग तथा किराहरू

रैथाने जात भएकोले अनदीमा स्थानीय रोग र किराहरूसँग लड्ने क्षमता विकासे धानमा भन्दा बढी हुन्छ। यद्यपि, यसमा लाग्ने केही समस्याहरू छन्:

• फेद कुहिने रोग: धेरै पानी जम्ने ठाउँमा लगाइने र बोट अग्लो हुने हुँदा फेद कुहिने समस्या देखिन सक्छ।

• गबारो र फड्के: कहिलेकाहीँ गबारो र फड्के किराको प्रकोप देखिन्छ।

• मरुवा रोग: कतिपय ठाउँमा मरुवा (Blast) रोगको संक्रमण पनि देखिने गरेको छ।

बजार र आर्थिक सम्भावना

उत्पादन कम भए पनि बजारमा अनदीको माग अत्यधिक छ। यसलाई ‘प्रिमियम’ चामलको रूपमा लिइन्छ।

• मूल्य: बजारमा मन्सुली वा अन्य चामलको तुलनामा यसको मूल्य तीन गुणासम्म बढी छ। हाल बजारमा यसको मूल्य प्रतिकेजी रु. १६० देखि ३०० रुपैयाँसम्म (प्रशोधन र प्याकेजिङ अनुसार) पर्ने गरेको छ।

• माग: सहर बजारमा अर्गानिक पसलहरू, भाटभटेनी जस्ता सुपरमार्केट र अनलाइन सपिङमा यसको माग उच्च छ।

• सांस्कृतिक र स्वास्थ्य महत्व: असार १५ मा लट्टे, पुस १५ मा लट्टे, साउनमा खिर र तीजमा दरको रूपमा यसको प्रयोग हुन्छ। सुत्केरी महिलालाई तागत दिन, ढाड दुख्ने समस्या कम गर्न र भाँचिएको हाडजोर्नी जोड्न यसलाई औषधीय पथ्यको रूपमा खुवाउने परम्परा छ।

अनदी धान केवल एउटा बाली मात्र होइन, यो पश्चिम नेपालको संस्कृति र रैथाने पहिचान हो। यसको स्वाद र औषधीय गुणका कारण यसको बजार सम्भावना प्रचुर छ। यदि स्थानीय सरकार र कृषि सम्बन्धी निकायले किसानलाई ‘उत्पादनमा आधारित अनुदान’ दिने, बीउको संरक्षण गर्ने र यान्त्रिकीकरणमा सहयोग गर्ने हो भने यो लोप हुन लागेको सुनौलो धानले किसानको जीवनस्तर उकास्न ठूलो मद्दत गर्नेछ।