चिउरी: नेपालको ‘कल्पवृक्ष’, चेपाङ संस्कृति र समृद्धिको आधार

चिउरी नेपालको पहाडी भेगमा पाइने एक बहुउपयोगी र बहुमूल्य वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Diploknema butyracea

हो। यसको जरादेखि टुप्पोसम्मका सबै भाग (पात, बोक्रा, काठ, फूल, फल र बियाँ) मानिस र पशुपालनका लागि अत्यन्त उपयोगी हुने भएकाले यसलाई पहाडको ‘कल्पवृक्ष’ समेत भन्ने गरिन्छ।

विशेषगरी नेपालको सीमान्तकृत चेपाङ समुदायको संस्कृति, परम्परा र जीवनयापन चिउरी बिना अपूरो हुन्छ। वनमा आधारित जीविकोपार्जन गर्ने समुदायका लागि यो वनस्पति प्रकृतिको अनुपम उपहार हो।

तल यसको सांस्कृतिक महत्त्व, खेती प्रविधि, र बहुआयामिक उपयोगिताबारे चर्चा गरिएको छ:

१. चेपाङ संस्कृति र चिउरीको अटुट सम्बन्ध (जीवन र परम्परा)

चिउरीलाई चेपाङ समुदायको ‘जीवनरेखा’ र ‘संस्कृति’ को अभिन्न अंग मानिन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्म र विवाहदेखि चाडपर्वसम्म चिउरीको प्रयोग हुन्छ। यस सम्बन्धलाई निम्न बुँदाहरूमा प्रस्ट पार्न सकिन्छ:

छोरीलाई दाइजो (पेवा) दिने परम्परा: चेपाङ समुदायमा एउटा अनौठो र सुन्दर चलन छ— छोरीको विवाह गरेर पठाउँदा चिउरीको रुख दाइजो (पेवा) का रूपमा दिने। यसो गर्नुको मुख्य कारण छोरीले भविष्यमा दुःख नपाऊन् भन्ने हो। चिउरीको बियाँ बेचेर वा घिउ निकालेर छोरीले आर्थिक उपार्जन गर्न सकून् भनेर यो परम्परा चलाइएको हो।

अनिकालको सञ्जीवनी (खाद्य सुरक्षा): विगतमा जब चेपाङ बस्तीहरूमा खाद्य सङ्कट (अनिकाल) पर्थ्यो, विशेषगरी चैत-जेठ महिनामा अन्न सकिएपछि चिउरी नै उनीहरूको बाँच्ने आधार हुन्थ्यो। उनीहरू चिउरीको पाकेको फल र यसको कन्दमूल खाएर प्राण धान्थे।

चमेरो र न्वागी पर्वसँगको सम्बन्ध: चिउरीको फूलमा प्रशस्त रस (Nectar) हुन्छ, जसले चमेरोलाई आकर्षित गर्छ। चमेरोले नै चिउरीको परागसेचन (Pollination) गराउँछ। चेपाङहरूले ‘न्वागी’ (छोनाम) पर्व मनाउँदा नयाँ बाली भित्र्याउनुको साथै चिउरी र चमेरोको सम्बन्धलाई पनि सम्मान गर्छन्। यद्यपि, चमेरोको सिकार गर्ने पुरानो चलन भए पनि हाल संरक्षणको चेतनाले गर्दा यसमा कमी आएको छ।

जन्म र मृत्यु संस्कार: बच्चा जन्मिदा चिउरीको घिउ खुवाउने र न्यानो राख्न मालिस गर्नेदेखि मृत्यु संस्कारमा चिउरीको बोटमुनि विश्राम लिने वा यसको काठ प्रयोग गर्नेसम्मका संस्कारहरू यो समुदायमा पाइन्छ।

२. चिउरी खेतीका लागि आवश्यक हावापानी र भूगोल

चिउरी प्राकृतिक रूपमा नै भिरालो र कठिन भूगोलमा सप्रिने बलियो वनस्पति हो।

उचाइ: समुद्री सतहबाट २०० मिटरदेखि १,५०० मिटरको उचाइसम्म यसको खेती राम्रो हुन्छ।

माटो: ओसिलो, मलिलो, बलौटे तथा पाँगो माटो उपयुक्त हुन्छ। नदी किनार, खोँच, र भिरपाखाहरूमा यो बढी फस्टाउँछ।

स्थान: यो पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मै पाइने भए पनि मध्यनेपाल (मकवानपुर, चितवन, धादिङ, गोर्खा) र सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरू (डडेलधुरा, बैतडी) मा बढी सप्रिने गर्दछ।

तापक्रम: घमाइलो पाखा तर माटोमा चिस्यान भएको ठाउँमा यो राम्ररी हुर्कन्छ।

३. खेती प्रविधि र रोप्ने तरिका

चिउरीको व्यावसायिक खेती गर्न चाहने कृषकहरूले निम्न विधि अपनाउन सक्छन्:

बीउ सङ्कलन: असार-साउन महिनामा पाकेको पहेँलो र स्वस्थ फलबाट बीउ निकाल्नुपर्छ।

बीउको आयु: चिउरीको बीउ फलबाट निकालेको ७ देखि १० दिनभित्र रोपिहाल्नुपर्दछ। धेरै सुक्न दिएमा यसको उम्रने क्षमता (Germination power) नष्ट हुन्छ।

नर्सरी व्यवस्थापन: जङ्गलको मलिलो माटो, बालुवा र गोबर मल मिसाएर तयार पारेको ब्याड वा पोलिब्यागमा बीउ रोप्नुपर्छ। बीउ रोप्नुअघि १२ घण्टा पानीमा भिजाउँदा छिटो उम्रन्छ।

बिरुवा रोपण: बिरुवा २० देखि ४० सेन्टिमिटर अग्लो भएपछि (करिब १ वर्षको बिरुवा) असार, साउन वा भदौ महिनामा खाडल खनी रोप्नुपर्छ। दुई बोटबीचको दूरी १०-१२ मिटर हुनु राम्रो मानिन्छ।

उत्पादन समय: चिउरीको बोटले रोपेको करिब ६ देखि ८ वर्षपछि फल दिन थाल्छ, तर पूर्ण उत्पादन दिन १२ वर्ष लाग्छ। एउटा रुखले ५० देखि ७० वर्षसम्म उत्पादन दिइरहन्छ।

४. चिउरीबाट बन्ने उत्पादनहरू (Products)

चिउरीबाट खाद्यदेखि औद्योगिक वस्तुसम्म उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसको बजार सम्भावना उच्च छ:

चिउरीको घिउ (Butter): चिउरीको बियाँ (कोर) लाई परम्परागत कोल वा आधुनिक मेसिनमा पेलेर निकालिने घिउ यसको मुख्य उत्पादन हो। यो खानका लागि र मिठाइ बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

मह (Honey): चिउरीको सिजनमा मौरी चराएर उत्पादन गरिने ‘चिउरी मह’ (Herbal Honey) को स्वाद र औषधीय गुण बजारमा अत्यधिक रुचाइन्छ।

साबुन र सौन्दर्य प्रसाधन: चिउरीको घिउमा ‘पामिटिक एसिड’ हुने भएकाले यसबाट उच्च गुणस्तरको नुहाउने साबुन, लोसन र क्रिम बनाइन्छ।

जुस, जाम र रक्सी: पाकेको फलको गुदी गुलियो हुने भएकाले जुस, जाम र स्थानीय रक्सी बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

कीटनाशक र प्राङ्गारिक मल: घिउ निकालिसकेपछि बाँकी रहेको पिना (Oil cake) माटोका किरा (जस्तै: खुम्रे किरा) मार्न र प्राङ्गारिक मलको रूपमा खेतबारीमा प्रयोग हुन्छ।

५. चिउरीको उपयोगिता र फाइदाहरू

क) स्वास्थ्यगत फाइदाहरू:

कोलेस्ट्रोल रहित: चिउरीको घिउमा कोलेस्ट्रोल हुँदैन, त्यसैले मुटुका बिरामी र उच्च रक्तचाप भएकाहरूका लागि यो गाई-भैँसीको घिउ भन्दा सुरक्षित मानिन्छ।

औषधीय गुण: हातखुट्टा फुट्ने, अनुहारमा दाग आउने, घुँडा दुख्ने, र शरीरको दुखाइमा चिउरीको घिउ मालिस गर्दा निको हुन्छ।

ख) आर्थिक फाइदाहरू:

दीर्घकालीन आम्दानी: एउटा वयस्क चिउरीको रुखले ५० देखि १५० केजीसम्म बियाँ उत्पादन गर्न सक्छ। यसको घिउ र मह बेचेर कृषकले राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन्।

पशुपालनमा टेवा: हिउँदमा हरियो घाँसको अभाव हुँदा यसको पात पोषिलो घाँस (Fodder) बन्छ, जसले गाईवस्तुको दुध उत्पादन बढाउन मद्दत गर्छ।

ग) वातावरणीय फाइदा:

भू-क्षय नियन्त्रण: यसको जरा बलियो र गहिरो हुने भएकाले भिरालो जमिनमा माटो रोक्न र पहिरो नियन्त्रण गर्न ठूलो भूमिका खेल्छ।

हरियाली: २०-२५ मिटर अग्लो र विशाल हुने भएकाले यसले वातावरणलाई सधैं हरियाली र शीतलता प्रदान गर्छ।

चिउरी केवल एक वनस्पति मात्र होइन, यो नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र, र विशेषगरी चेपाङ समुदायको आत्मसम्मान र पहिचान हो। खेर गइरहेको बाँझो र भिरालो जग्गामा चिउरी खेती विस्तार गर्न सके यसले एकातिर भू-क्षय रोक्छ भने अर्कोतिर ग्रामीण भेगमा ‘हरित रोजगारी’ सिर्जना गर्छ। सरकार र निजी क्षेत्रले चिउरीको घिउ, मह र साबुनलाई ‘ब्रान्डिङ’ गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सके यो नेपालको समृद्धिको एउटा बलियो आधार बन्न सक्छ।