लोक्ता खेती र नेपाली हाते कागज: किसानका लागि बरदान र समृद्धिको आधार

नेपालको हिमाली तथा उच्च पहाडी भेगको पहिचानका रूपमा रहेको लोक्ता (Daphne bholua / Daphne papyracea) एक अमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो। समुद्री सतहबाट १५०० देखि ४००० मिटरको उचाइमा पाइने यो वनस्पति केवल झाडी मात्र नभई नेपाली ग्रामीण अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा पनि हो। विशेषगरी कोणधारी वन, ओसिलो पाखो र चिसो हावापानीमा सप्रिने लोक्तालाई खेती नहुने बाँझो र भिरालो जग्गामा व्यावसायिक रूपमा लगाएर किसानहरूले राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन्। यसको बोक्राबाट संसारकै उत्कृष्ट र टिकाउ मानिने ‘नेपाली हाते कागज’ निर्माण गरिन्छ, जसको माग स्वदेशमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत उच्च रहेको छ।

व्यावसायिक खेती र नर्सरी व्यवस्थापन

लोक्ताको व्यावसायिक खेतीका लागि व्यवस्थित नर्सरीबाट सुरुवात गर्नु आवश्यक हुन्छ। जेठ–असार महिनामा पाकेका राता बीउहरू सङ्कलन गरी तिनको बाहिरी गुदी फालेर छायामा सुकाउनुपर्छ। असोज–कार्तिक महिनामा बालुवा र गोठमल मिसाइएको ओसिलो ब्याडमा बीउ रोपेर ६ महिनादेखि १ वर्षसम्म हेरचाह गरेपछि बिरुवा सार्न योग्य हुन्छन्। बीउको विकल्पमा कलमी विधिबाट पनि बिरुवा तयार गर्न सकिन्छ। वर्षायाम सुरु भएपछि नर्सरीका बिरुवालाई मुख्य जग्गामा सारिन्छ। लोक्ताको एउटा मुख्य विशेषता के हो भने यसलाई धेरै गोडमेल वा मलखादको आवश्यकता पर्दैन, जसले गर्दा न्यून लगानीमा बढी प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिन्छ। रोपेको ४ देखि ५ वर्षपछि लोक्ताको बोक्रा निकाल्न योग्य हुन्छ। यसको बोट नै नकाटी केवल बोक्रा मात्र निकाल्दा बिरुवा पुनः पलाउने क्षमता राख्ने हुनाले यो पर्यावरणमैत्री र दिगो आम्दानीको स्रोत पनि हो।

परम्परागत कागज निर्माण प्रक्रिया

लोक्ताबाट कागज बनाउने विधि एक मौलिक र चरणबद्ध प्रविधि हो। सुरुमा लोक्ताको डाँठबाट बोक्रा निकालिन्छ र त्यसको बाहिरी कालो पत्र खुर्केर भित्री सेतो भाग छुट्याइन्छ। सफा गरिएको बोक्रालाई साना टुक्रा पारेर ५–६ घण्टा सादा पानीमा भिजाएपछि खरानीको पानी वा कास्टिक सोडा मिसाएर ५ देखि ८ घण्टासम्म ठूलो भाँडोमा पकाउनुपर्छ। यसरी नरम भएको बोक्रालाई काठको मुंग्रोले कुटेर वा आधुनिक ‘विटर मेसिन’को प्रयोग गरेर लेदो (Pulp) बनाइन्छ। तयार भएको लेदोलाई पानी भरिएको कुण्डमा काठको जालीदार फ्रेमको सहायताले समान रूपमा फैलाइन्छ र घाममा सुकाइन्छ। यसरी सुकिसकेपछि फ्रेमबाट निकाल्दा बलियो र गुणस्तरीय नेपाली कागज तयार हुन्छ, जुन लेखन, चित्रकला र सरकारी दस्ताबेजका लागि उपयुक्त मानिन्छ।

औषधीय महत्त्व र विशेषता

लोक्ताको उपयोग कागजमा मात्र सीमित छैन; यसमा विभिन्न औषधीय गुणहरू समेत लुकेका छन्। परम्परागत उपचार पद्धतिमा यसको पात वा बोक्राको धुलोलाई घाउ खटिरा निको पार्न प्रयोग गरिन्छ। ज्वरो आउँदा वा शरीर दुख्दा सुकाएको पातको धुलो महसँग मिसाएर खाने चलन छ भने हड्डी र नसा सम्बन्धी समस्यामा पनि यसको रस उपयोगी मानिन्छ। यसमा पाइने ‘एन्थेल्मिन्टिक’ गुणले पेटको जुका मार्न र छाला सम्बन्धी रोग निवारणमा मद्दत पुर्‍याउँछ। यही औषधीय गुणकै कारण लोक्ताबाट बनेको कागजमा किरा लाग्दैन र यो सयौं वर्षसम्म सुरक्षित रहन्छ। त्यसैले ऐतिहासिक पाण्डुलिपि र महत्वपूर्ण सरकारी कागजातहरूका लागि यो संसारकै पहिलो रोजाइमा पर्दछ।

सरकारी अनुदान र बजारको अवसर

नेपाल सरकारले जडीबुटी र गैर-काष्ठ वन पैदावारलाई प्रवद्र्धन गर्न विभिन्न अनुदान र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको छ। व्यावसायिक खेती गर्न चाहने किसान वा समूहले जिल्लास्थित डिभिजन वन कार्यालयबाट निःशुल्क बिरुवा, नर्सरी स्थापनाका लागि बजेट र आवश्यक तालिम प्राप्त गर्न सक्छन्। त्यस्तै, जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनी लि. (HPPCL), कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीय तहका कृषि तथा वन शाखाहरूले पनि यसका लागि आर्थिक र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्दछन्। नागरिकता, लालपुर्जा वा भाडा सम्झौता र व्यवसाय दर्ताका कागजात सहित निवेदन दिएर किसानले यी सुविधाहरू लिन सक्छन्। लोक्ताको काँचो बोक्रा प्रति किलो रु. ६० देखि ३०० सम्ममा बिक्री हुने र यसबाट निर्मित कागज जापान, कोरिया तथा जर्मनी जस्ता देशमा निर्यात हुने भएकाले यसले ग्रामीण गरिबी निवारण र स्वरोजगार सिर्जनामा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ।

लोक्ता नेपालको मौलिक पहिचान र ग्रामीण समृद्धिको आधार हो। यसको व्यावसायिक खेती र स्थानीय स्तरमै कागज उद्योगको स्थापना गर्न सकेमा एकातिर बाँझो जमिनको सदुपयोग हुन्छ भने अर्कोतिर वैदेशिक मुद्रा आर्जनको मार्ग प्रशस्त हुन्छ। सरकारी निकायको समन्वय र किसानको जागरुकता भएमा लोक्ता खेती आगामी दिनमा नेपालको एक प्रमुख निर्यातयोग्य नगदे बाली बन्न सक्ने निश्चित छ।