पहाडी भेगको अमूल्य आनुवंशिक सम्पदा: लोपोन्मुख ‘लिमे’ भैंसीको अस्तित्व बचाउने चुनौती

नेपाल जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश हो, जहाँका विभिन्न भूगोलमा आ-आफ्नै विशेषता बोकेका रैथाने पशुपन्छीहरू पाइन्छन्। यीमध्ये मध्य पहाडी भेगमा परापूर्वकालदेखि पालिँदै आएको ‘लिमे भैंसी’ एक महत्त्वपूर्ण रैथाने जात हो। विशेषगरी कास्की, स्याङ्जा, र तनहुँ जस्ता जिल्लाहरूलाई आफ्नो प्राकृतिक बासस्थान बनाएको यो भैंसी हाल संरक्षणको अभाव र तीव्र रूपमा भइरहेको वर्णसंकर (क्रसब्रीडिङ) का कारण लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। नेपालको मौलिक पशुधनको रूपमा चिनिने यो भैंसीको संख्या दिनानुदिन घट्दै जानु राष्ट्रिय जैविक विविधताका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ।

लिमे भैंसीको शारीरिक बनोट र विशेषता अन्य भैंसीहरूको तुलनामा निकै फरक र मौलिक छ। यो नेपालका रैथाने भैंसीका जातहरूमध्ये शारीरिक आकारमा सबैभन्दा सानो तर अत्यन्तै फुर्तिलो मानिन्छ। पहाडी क्षेत्रको भिरालो, साँघुरो र कठीन भौगोलिक अवस्थामा पनि यो सहजै हिँडडुल गर्न सक्छ, जुन ठूला जातका भैंसीहरूका लागि असम्भव प्रायः हुन्छ। यसको अर्को महत्वपूर्ण गुण भनेको स्थानीयस्तरमा पाइने कम गुणस्तरको घाँसपात र पराल खाएर पनि राम्रो दूध दिन सक्ने क्षमता हो। साथै, स्थानीय हावापानीमा भिजिसकेका कारण यसमा रोगव्याधीहरूसँग लड्न सक्ने प्रतिरोधात्मक क्षमता उच्च हुन्छ। थोरै लगानी र सामान्य रेखदेखमा पनि पाल्न सकिने हुनाले यो सीमान्तकृत र पहाडी किसानहरूका लागि निकै उपयुक्त मानिन्छ।

यति धेरै विशेषताहरू हुँदाहुँदै पनि लिमे भैंसीको अस्तित्व अहिले संकटमा पर्नुको मुख्य कारण व्यावसायिक व्यावसायिक प्रतिस्पर्धा र क्रसब्रीडिङ हो। बढी दूध उत्पादन गर्ने र धेरै आम्दानी गर्ने लोभमा किसानहरूले उन्नत विदेशी जातका ‘मुर्रा’ राँगाहरूसँग रैथाने भैंसीको प्रजनन गराउने क्रम तीव्र रूपमा बढेको छ। यसले गर्दा लिमे भैंसीको शुद्ध वंश विस्तारै नासिँदै गइरहेको छ। व्यावसायिक नाफालाई मात्र केन्द्रमा राख्दा ठूला र धेरै दूध दिने भैंसी रोज्ने प्रवृत्तिले गर्दा स्थानीय सानो जातको लिमे भैंसी उपेक्षामा परेको हो। यदि यही क्रम जारी रहने हो भने केही दशकभित्रै यो मौलिक जात इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुने देखिन्छ।

नेपालको मौलिक पशुधन र आनुवंशिक स्रोतलाई जोगाउनु आजको आवश्यकता हो। ढिलै भए पनि हाल केही स्थानीय सरकारहरूले ‘लिमे पार्कोटे भैंसी संरक्षण कार्यक्रम’ सुरु गरेर आशाको किरण जगाएका छन्। तर, यो प्रयास मात्र पर्याप्त छैन। यसको शुद्ध वंश संरक्षणका लागि वैज्ञानिक पद्दतिबाट नश्ल सुधार गर्ने, किसानहरूलाई रैथाने जात पाल्न प्रोत्साहन भत्ता वा अनुदानको व्यवस्था गर्ने र लिमे भैंसीको दूध तथा दहीको विशेष ब्रान्डिङ गरी बजार प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने देखिन्छ। हाम्रो जैविक विविधता र मौलिक पहिचान जोगाउनका लागि लिमे भैंसीको वंश संरक्षणमा राज्य र स्थानीय समुदाय दुवैको सक्रिय सहभागिता र प्रभावकारी कदम चाल्न अब ढिला भइसकेको छ।