गौँथली बसेको घर शुभ हुन्छ भन्थे बा–आमा, आज त्यही गौँथली गाउँमै दुर्लभ हुँदैछन्
कुनै समय गाउँघरका ढुंगा–माटोले बनेका घरमा गौँथलीको गुँड हुनु सामान्य कुरा थियो। घरको बाहिरी भित्तादेखि पिँढीमाथिका काठका दलिन, छानोको ओत, गोठका कुनाकाप्चा हुँदै घरभित्र छिर्ने मूलढोकाको माथिल्लो भागसम्म गौँथलीले आफ्नो सुरक्षित बासस्थान बनाउने गर्दथ्यो। बिहानको घामसँगै घरको छानोमुनिबाट निस्किएर आकाशमा चिरबिराउँदै उड्ने र साँझ परेपछि फेरि आफ्नै गुँडमा फर्किने गौँथली गाउँघरको दैनिकीसँग यति नजिक थियो कि मानिस र यो चराबीच छुट्टै आत्मीय सम्बन्ध बनेको थियो। पुराना पुस्ताका मानिसहरू अझै सम्झन्छन्—घरको मूलढोकामाथि गौँथलीले गुँड लगायो भने त्यसलाई शुभ संकेत मानिन्थ्यो। गौँथलीले घरमा बास रोज्नु भनेको त्यस घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि आउने संकेत हो भन्ने जनविश्वास थियो। त्यसैले गौँथलीले आफ्नो गुँड बनाएको ठाउँलाई मानिसहरू भत्काउँदैनथे, बरु घरमा आएको पाहुनाजस्तै त्यसलाई जोगाएर राख्थे।
गौँथलीको गुँड बनाउने शैली पनि आफैँमा निकै रोचक थियो। अरू धेरै चराले रूखका हाँगा, पात वा सुक्खा घाँसको प्रयोग गरेर गुँड बनाउँदा गौँथलीले भने भिजेको र लेसिलो माटोका स–साना डल्ला जम्मा गर्दै आफ्नो गुँड तयार पार्थ्यो। माटोका ती डल्लालाई घाँसका मसिना त्यान्द्रा तथा अन्य प्राकृतिक सामग्रीसँग मिलाएर गुँडलाई बलियो बनाउने गर्दथ्यो। घरका भित्ताका ओतिला भाग, काठका दलिन, छानोमुनिका सुरक्षित कुनाहरू र मूलढोकामाथिका संरचना यसका लागि उपयुक्त ठाउँ बन्थे। घरको दलिनमाथि वा पिँढीको ओतमा गौँथलीले बनाएको माटोको गुँड देखिनु गाउँघरका लागि नौलो दृश्य थिएन। घरभित्र पस्ने मूलढोकामाथि गुँड बनाएर बसेको गौँथलीले घरमा आउने–जाने मानिसलाई समेत आफ्नो चिरबिराहटले स्वागत गरेजस्तो लाग्थ्यो।
त्यस समयका गाउँघरका घरहरू पनि गौँथलीका लागि मानौँ प्रकृतिले नै बनाइदिएको बासस्थानजस्ता थिए। ढुंगा र माटोले बनेका घरका भित्तामा साना–साना खाल्डाखुल्डी हुन्थे, काठका दलिन र छानोका संरचनाले ओत प्रदान गर्थे, पिँढीमाथिको भागमा वर्षा र घामबाट जोगिने ठाउँ हुन्थ्यो। घरको मूलढोकामाथिको खाली र सुरक्षित भाग पनि गौँथलीका लागि गुँड बनाउन उपयुक्त हुन्थ्यो। मानिसको चहलपहलसँगै बस्न रुचाउने गौँथलीका लागि यस्ता घरहरू बास बस्न र बच्चा हुर्काउन सुरक्षित स्थान थिए। गाउँ वरिपरि खेतबारी, गोठ, खुला जमिन र पानीका स्रोत हुने भएकाले गुँड बनाउन चाहिने माटो र आहारका रूपमा आवश्यक साना कीरा पनि सहजै पाइन्थे। यसरी गौँथलीको जीवन गाउँको घर, खेतबारी र प्राकृतिक वातावरणसँग गहिरोसँग जोडिएको थियो।
गाउँघरका बूढापाकाहरूको स्मृतिमा गौँथलीको कथा अझै ताजा छ। उनीहरूका लागि गौँथली केवल एउटा चरा थिएन, घरको सदस्यजस्तै थियो। बिहान घरको आँगनमा गौँथली चिरबिराउनु, पिँढीमाथिको दलिनमा उसको गुँड देखिनु र साँझ परेपछि आकाशबाट फर्किएर आफ्नै गुँडमा पस्नु गाउँको प्राकृतिक घडीजस्तै थियो। गौँथलीले घरमा गुँड लगाउनु शुभ मानिने भएकाले चराले गुँड बनाएको ठाउँमा मानिसहरू विशेष ध्यान दिन्थे। गुँडमुनि फोहोर खस्दा पनि सहन्थे, तर गुँड भत्काएर चरालाई विस्थापित गर्ने गर्दैनथे। गौँथलीलाई घरमा बस्न दिनु र उसको गुँड जोगाउनु प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्ने गाउँले जीवनको एउटा सुन्दर संस्कार थियो।
तर समय फेरिएको छ। ढुंगा–माटोका घरहरू भत्किँदै छन्, पिँढीमाथिका पुराना दलिनहरू हराउँदै छन्, छानोमुनिका ओतिला संरचना मासिँदै छन् र तिनको स्थान आधुनिक पक्की भवनले लिँदैछ। गाउँका धेरै पुराना घरमा अब मानिस बस्दैनन्। रोजगारी, शिक्षा र सुविधाको खोजीमा मानिसहरू सहर तथा विदेशतिर बसाइँ सर्दै गएपछि कतिपय गाउँका घरहरू सुनसान र जीर्ण बन्दै गएका छन्। कुनै समय मानिसको हाँसो, पशुपन्छीको आवाज र चराचुरुङ्गीको चिरबिराहटले भरिने ती घरका आँगन अहिले सुनसान देखिन थालेका छन्। जहाँ पहिले गौँथलीका गुँड देखिन्थे, त्यहाँ अहिले बन्द ढोका, चर्किएका भित्ता र भत्किन लागेका छाना मात्र भेटिन्छन्।
गौँथली हराउँदै जानुको कथा वास्तवमा पुराना घर र गाउँको परम्परागत जीवनशैली हराउँदै जानुको कथासँग पनि जोडिएको छ। जब माटोका घर हराए, दलिन हराए, पिँढी हराए र घरका छानोमुनिका सुरक्षित ओतिला ठाउँ हराए, गौँथलीले गुँड बनाउने स्थान पनि घट्दै गए। त्यसमा खेतबारीमा रासायनिक विषादीको बढ्दो प्रयोग, वातावरणीय प्रदूषण, प्राकृतिक खुला क्षेत्रको कमी र आहारका रूपमा पाइने साना कीराको उपलब्धतामा आएको कमीले पनि यसको जीवनमा असर पारेको छ। गौँथलीका लागि गुँड बनाउने सुरक्षित ठाउँ मात्र होइन, वरिपरि पर्याप्त आहार र प्राकृतिक वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। त्यसैले गाउँको परम्परागत कृषि प्रणाली र प्राकृतिक वातावरण कमजोर हुँदै जाँदा त्यसको असर गौँथलीमा समेत पर्न गएको देखिन्छ।
कुनै समय गौँथलीले घर रोज्थ्यो। मानिसहरू गौँथलीले आफ्नो घरमा गुँड बनाओस् भनेर खुसी हुन्थे। आज भने अवस्था उल्टिएको छ—गौँथली बस्न मिल्ने त्यस्ता पुराना घर नै गाउँमा खोज्नुपर्ने अवस्था आउन थालेको छ। कतै पुरानो मूलढोकामाथि गौँथलीको वर्षौँ पुरानो गुँड अझै बाँकी होला, कतै पिँढीमाथिको दलिनमा माटोका डल्लाले बनाएको उसको सानो घर देखिएला, कतै छानोमुनिको अँध्यारो कुनामा पुरानो गुँड चुपचाप बसिरहेको होला। ती गुँडहरू अब केवल एउटा चराको बासस्थान मात्र होइनन्; ती हाम्रा पुराना घर, गाउँको जीवनशैली र मानिस तथा प्रकृतिबीचको आत्मीय सम्बन्धका जीवित अवशेष हुन्।
गौँथलीको संरक्षणका लागि ठूलाठूला काम मात्र आवश्यक छैन। घरका छानोमुनि र भित्तामा चराले बनाएका गुँड नहटाउने, गुँड भत्काएर चरालाई विस्थापित नगर्ने, पुराना प्राकृतिक संरचनाको संरक्षण गर्ने, गाउँका परम्परागत घर तथा दलिनहरू सम्भव भएसम्म जोगाउने र खेतबारीमा विषादीको अनियन्त्रित प्रयोग कम गर्ने जस्ता साना प्रयासले पनि ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्। नयाँ घर निर्माण गर्दा पनि चराले सुरक्षित रूपमा गुँड बनाउन सक्ने केही स्थान छोड्ने हो भने मानिस र चराबीचको पुरानो सहअस्तित्वलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
गौँथली बसेको घर शुभ हुन्छ भन्ने हाम्रा बा–आमाको विश्वास केवल एउटा पुरानो जनविश्वास मात्र थिएन; त्यसमा प्रकृतिलाई आफ्नो घरको सदस्य मानेर सँगै बाँच्ने गाउँले संस्कार पनि लुकेको थियो। गौँथलीले घरको दलिनमा गुँड बनाउँदा त्यसलाई भत्काउनुको सट्टा जोगाउनु, उसको चिरबिराहटलाई घरको शुभ संकेत मान्नु र आफ्नो घरसँगै चराको घर पनि सुरक्षित राख्नु हाम्रा पुर्खाको प्रकृतिप्रेम थियो। आज गाउँ बदलिएको छ, घरहरू बदलिएका छन्, जीवनशैली बदलिएको छ। तर गौँथली हराउँदै जानु भनेको एउटा चरा मात्र हराउनु होइन, हाम्रो गाउँको एउटा आवाज, एउटा दृश्य र प्रकृतिसँगको एउटा पुरानो सम्बन्ध हराउनु पनि हो।
सायद कुनै दिन फेरि गाउँका पुराना घरका पिँढीमाथिका दलिनमा गौँथलीको गुँड देखियोस्, मूलढोकामाथि चिरबिराउँदै उसका बच्चाहरू हुर्किऊन् र बिहानै घरको आँगनमा उसको आवाज सुनियोस्। अनि कुनै बूढी आमाले मुस्कुराउँदै भनून् -‘हेर न, गौँथली फेरि हाम्रो घरमा आयो, अब त घरमा शुभ नै शुभ हुन्छ।’