पुर्खाको बारीदेखि लोप हुने संघारसम्म : नेपालमा कालो मकै, संकट र पुनरुत्थानको सम्भावना

हाम्रा पुर्खाहरूले बारीका कान्ला, पाखा र भित्ताहरूमा प्रकृतिसँग मितेरी गाँस्दै जोगाएर राखेका रैथाने बीउबिजनहरू केवल पेट भर्ने अन्न थिएनन्, ती त हाम्रो इतिहास, संस्कृति, जीवनशैली र स्वास्थ्यसँग जोडिएका अमूल्य धरोहर थिए। पुस्तौँदेखि किसानको हातबाट हातमा हस्तान्तरण हुँदै आएका यस्ता बीउले नेपालको भौगोलिक विविधता र स्थानीय हावापानीसँग आफूलाई अनुकूलित गर्दै आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएका थिए। त्यही रैथाने सम्पदामध्ये कुनै समय पहाडी भेगका मकैबारीमा सेतो र पहेँलो मकैका बीचमा गर्वका साथ ठिंग उभिने एउटा विशिष्ट बाली थियो—कालो मकै, जसलाई गाउँघरमा मायाले ‘काले मकै’ समेत भन्ने गरिन्थ्यो। आज भने कुनै समयका ती मकैबारीमा कालो मकैका बोट विरलै देखिन्छन्। आधुनिक र वर्णशङ्कर बीउको तीव्र विस्तार, बढ्दो उत्पादनको दबाब, बदलिँदो खानपान र बजारको उपेक्षाका कारण हाम्रा पुर्खाले पुस्तौँसम्म जोगाएको यो मौलिक बीउसमेत लोप हुने संघारमा पुगेको छ।

नेपालमा मकैको खेतीको इतिहास निकै पुरानो मानिन्छ। करिब चार सय वर्षअघि नेपालमा मकै भित्रिएपछि किसानहरूले यहाँको विविध भूगोल, हावापानी र माटोअनुसार विभिन्न स्थानीय जातका मकै विकास र संरक्षण गर्दै आएका थिए। पहाडका उकालो–ओरालो बारीदेखि मध्यपहाडका बेँसीसम्म स्थानीय किसानहरूले आफूलाई मनपर्ने स्वाद, रङ, आकार र उत्पादनअनुसार मकैका विभिन्न जात जोगाएर राखे। यही क्रममा कालो रङको दाना हुने मकैले पनि आफ्नो छुट्टै स्थान बनाएको थियो। यसको गाढा रङ, विशिष्ट स्वाद र स्थानीय वातावरणमा राम्रोसँग हुर्कन सक्ने क्षमताका कारण यो धेरै गाउँघरमा लोकप्रिय थियो। विशेषगरी मकै भुटेर, पोलेर वा विभिन्न परिकार बनाएर खाने नेपाली ग्रामीण जीवनमा कालो मकै स्वाद र पोषण दुवैका हिसाबले महत्वपूर्ण खाद्य स्रोतका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ।

पुर्खाहरूका लागि रैथाने बीउ जोगाउनु केवल अर्को वर्षको खेतीका लागि बीउ बचाउनु मात्र थिएन, त्यो जीवन जोगाउने एउटा परम्परा थियो। राम्रो उत्पादन दिने, रोग–कीरा सहन सक्ने र स्थानीय मौसममा सजिलै हुर्कने बोटबाट दाना छनोट गरी अर्को वर्षका लागि बीउ छुट्याउने चलन थियो। अनिकाल वा खाद्यान्न अभावका बेला यिनै स्थानीय बालीले धेरै परिवारको भोक टारे। गाउँघरमा मकैलाई अन्नका रूपमा मात्र नभई विभिन्न परिकार र परम्परागत खानाका रूपमा समेत प्रयोग गरिन्थ्यो। यही कारण कालो मकैजस्ता रैथाने जातहरू किसानको जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएका थिए। तर समयसँगै कृषि प्रणाली बदलियो र परम्परागत बीउ संरक्षणको त्यो बलियो परम्परा कमजोर हुँदै गयो।

कालो मकै लोप हुने अवस्थासम्म पुग्नुको प्रमुख कारण आधुनिक र हाइब्रिड बीउको बढ्दो प्रभाव हो। धेरै उत्पादन दिने, एकैपटक ठूलो परिमाणमा बजारमा बिक्री गर्न सकिने र छोटो समयमा तयार हुने विकासे जातप्रति किसानको आकर्षण बढ्दै गएपछि स्थानीय बीउको खेती क्रमशः घट्दै गयो। किसानको प्राथमिकता पनि उत्पादन र तत्कालीन बजारतर्फ केन्द्रित हुन थाल्यो। परिणामस्वरूप पुस्तौँदेखि घरमै जोगाइँदै आएको रैथाने बीउको प्रयोग कम हुँदै गयो र धेरै ठाउँमा त्यसको खेती नै बन्द भयो।

कालो मकैको संरक्षणमा अर्को ठूलो चुनौती यसको परागण प्रणाली पनि हो। मकै हावाबाट परागण हुने बाली भएकाले एउटै क्षेत्रमा विभिन्न जातका मकै एकै समयमा लगाउँदा तिनबीच पराग मिसिन सक्छ। यसरी वर्षौँसम्म अन्य रङ र जातका मकैसँग मिसिँदै जाँदा स्थानीय कालो मकैको मौलिक गुण, रङ र आनुवंशिक शुद्धता क्रमशः कमजोर हुन सक्छ। किसानले बीउ छनोट गर्दा पनि यसको शुद्धता र संरक्षणका वैज्ञानिक विधि अपनाउन नसकेपछि मौलिक जात हराउँदै जाने जोखिम अझ बढेको छ। त्यसैगरी, नयाँ पुस्ता खेतीपातीबाट टाढिँदै जानु, स्थानीय बीउको महत्वबारे ज्ञानको कमी हुनु र बीउ संरक्षणमा संस्थागत तथा प्राविधिक सहयोग पर्याप्त नहुनुले पनि यसको संकट गहिरिँदै गएको छ।

बजारको दृष्टिले पनि कालो मकैले लामो समयसम्म उचित स्थान पाउन सकेन। नेपाली बजारमा सेतो र पहेँलो मकैको माग र कारोबार बढी भएकाले किसानले कालो मकै उत्पादन गरेर पनि राम्रो मूल्य पाउने निश्चितता थिएन। व्यापारी र उपभोक्ताको रोजाइ सीमित हुँदा किसानहरू बढी उत्पादन र सुनिश्चित बजार भएको जाततर्फ आकर्षित भए। यसले कालो मकैजस्ता रैथाने बालीको व्यावसायिक खेतीलाई कमजोर बनायो। कुनै समय घरपरिवारको खाद्य सुरक्षाका लागि जोगाइएको बीउ बजारको प्रतिस्पर्धामा टिक्न नसक्दा विस्तारै किसानको बारीबाट हराउँदै गयो।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वभर स्थानीय, प्राकृतिक र पोषणयुक्त खाद्य पदार्थप्रति बढ्दो आकर्षणसँगै कालो मकैको महत्व पुनः चर्चामा आउन थालेको छ। कालो मकैको गाढा रङमा एन्थोसायनिनजस्ता प्राकृतिक रङद्रव्य पाइन्छन्, जसमा एन्टिअक्सिडेन्ट गुण हुन्छ। यसका साथै मकैमा पाइने आहारीय रेसा, कार्बोहाइड्रेट, विभिन्न भिटामिन तथा खनिज तत्वले यसलाई पौष्टिक खाद्यका रूपमा महत्वपूर्ण बनाउँछन्। यद्यपि कुनै एक खाद्य पदार्थलाई ‘क्यान्सर रोक्ने’ वा ‘रोग निको पार्ने’ औषधि भनेर दाबी गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन, सन्तुलित आहारको एउटा भागका रूपमा एन्थोसायनिनयुक्त खाद्य पदार्थले स्वास्थ्यका लागि उपयोगी पोषण र जैविक यौगिक उपलब्ध गराउन सक्छ।

कालो मकैको विशेषता यसको रङमा मात्र सीमित छैन। यसको प्रयोग परम्परागत नेपाली खानादेखि आधुनिक खाद्य परिकारसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ। मकैको पीठोबाट ढिँडो, रोटी, च्याँख्ला, खिर तथा अन्य परिकार बनाउन सकिन्छ भने हरियो अवस्थामा पोलेर वा उसिनेर पनि खान सकिन्छ। यसको आकर्षक रङ र मौलिक स्वादलाई आधुनिक खाद्य बजारसँग जोड्न सके स्न्याक्स, बेकरी उत्पादन, मकैको पीठो र विभिन्न पेय पदार्थका रूपमा समेत यसको मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ। दक्षिण अमेरिकी देशहरूमा कालो वा बैजनी मकैबाट तयार गरिने ‘चिचा मोरादा’ जस्ता परम्परागत पेयले स्थानीय मकैलाई खाद्य संस्कृति र बजारसँग जोडेको उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्छन्।

नेपालमा पनि कालो मकैलाई रैथाने खाद्य संस्कृति, कृषि पर्यटन र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्ने सम्भावना छ। अर्गानिक खेती, होमस्टे, ग्रामीण पर्यटन र स्थानीय खानाको प्रवर्द्धनसँगै यसको माग बढाउन सकिन्छ। पहाडी गाउँका किसानले उत्पादन गरेको मौलिक कालो मकैलाई स्थानीय ब्रान्डका रूपमा विकास गरी सहरका उपभोक्तासम्म पुर्‍याउन सके किसानले राम्रो मूल्य पाउन सक्छन्। तर यसको व्यावसायिक विस्तारका लागि सबैभन्दा पहिले यसको वास्तविक रैथाने जात पहिचान, बीउको शुद्धता कायम, उत्पादन क्षेत्रको अभिलेखीकरण र गुणस्तरीय बीउको संरक्षण आवश्यक हुन्छ।

कालो मकैको संरक्षण केवल किसानको व्यक्तिगत प्रयासले सम्भव हुँदैन। स्थानीय तह, कृषि अनुसन्धान संस्था, बीउ बैंक, कृषि विश्वविद्यालय, सहकारी र किसान समूहबीच सहकार्य आवश्यक छ। लोपोन्मुख स्थानीय जातको पहिचान गरी सामुदायिक बीउ बैंक स्थापना गर्ने, किसानलाई शुद्ध बीउ उत्पादन र संरक्षणसम्बन्धी तालिम दिने तथा स्थानीय जातको बीउलाई सुरक्षित रूपमा पुस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। साथै, विभिन्न जातका मकैबीच अनावश्यक पराग मिसावट हुन नदिन बीउ उत्पादनका उपयुक्त विधि अपनाउन किसानलाई प्राविधिक सहयोग दिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

यदि कालो मकैलाई केवल पुरानो र कम उत्पादन दिने जातका रूपमा हेरेर बेवास्ता गरिरहने हो भने यसको मौलिक आनुवंशिक सम्पदा सधैँका लागि हराउन सक्छ। तर यसको संरक्षणसँगै उत्पादन, प्रशोधन र बजारलाई जोड्न सकियो भने यही लोपोन्मुख रैथाने बाली भविष्यमा किसानका लागि आम्दानीको नयाँ स्रोत बन्न सक्छ। आज विश्व बजारमा स्थानीय रैथाने खाद्य पदार्थको महत्व बढ्दै गएको अवस्थामा नेपालले आफ्नै मौलिक बीउ र बालीलाई नयाँ पहिचान दिन ढिला गर्नु हुँदैन।

हाम्रा पुर्खाले अनिकालका दिनमा पेट भर्न, कठिन समयमा जीवन धान्न र पुस्तौँसम्म खाद्य सुरक्षा कायम राख्न जोगाएको कालो मकैको बीउ आज हाम्रो पुस्ताको हातमा आइपुगेको छ। अब यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी पनि हाम्रो नै हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको एउटा कालो दाना जोगाउनु मात्र होइन, पुर्खाको ज्ञान, स्थानीय जैविक विविधता, मौलिक स्वाद, कृषि संस्कृति र भविष्यको खाद्य सुरक्षालाई सुरक्षित गर्नु हो। समयमै यसको पहिचान, संरक्षण र व्यावसायिक प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने आज लोप हुने संघारमा पुगेको ‘काले मकै’ भोलि फेरि नेपाली बारीमा गर्वका साथ लहलहाउन सक्छ। त्यसैले रैथाने बीउ जोगाऔँ, स्थानीय बालीको मूल्य चिनौँ र पुर्खाले सुम्पिएको कृषि सम्पदालाई नयाँ पुस्तासम्म सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गरौँ।