छुँदा लजाउने त्यो झार : बाल्यकालको साथी हुँदै किसानका लागि झन्झट बन्न पुगेको लज्जावती
कुनै समय थियो, गाउँघरका बालबालिकाको हातमा आजजस्तो मोबाइल थिएन, सामाजिक सञ्जाल थिएन, न त समय बिताउन इन्टरनेट र भिडियो गेम नै। गोठालो जाँदा होस् वा खेतबारीको डिलमा साथीभाइसँग खेल्दा, त्यही वरिपरिको प्रकृति नै उनीहरूको मनोरञ्जनको संसार हुन्थ्यो। घाँस काट्दै, गाईबाख्रा चराउँदै वा बाटोमा हिँड्दै गर्दा भेटिने एउटा सानो झारले त झन् सबैको ध्यान तान्थ्यो। त्यसको पात छोयो कि एकाएक खुम्चिएर बन्द हुन्थ्यो। फेरि केही बेर पर्खियो, पात बिस्तारै खुल्थ्यो। ‘अहिले त छोएको मात्रै हो, फेरि कसरी खुल्यो?’ भन्दै पटक–पटक छोएर हेर्ने, साथीलाई बोलाएर देखाउने र त्यो झारसँगै अचम्म मान्दै रमाउने ती दिनहरू धेरैको बाल्यकालका मिठा सम्झना हुन्। कतिपयका लागि त गोठालो जीवनका ती लामालामा दिन कटाउने एउटा सानो तर रमाइलो साथी नै बनेको थियो लज्जावती झार।
आज समय बदलिएको छ। हातमा मोबाइल छ, औँलाको एक स्पर्शमै संसारभरका दृश्य हेर्न सकिन्छ। तर कुनै समय गाउँका पाखा, खेतका डिल र गोरेटो बाटामा भेटिने यही लज्जावतीले एउटा सानो स्पर्शमै बालमनमा ठूलो कौतूहल जन्माउँथ्यो। छुँदा लजाएझैँ गरी पात खुम्च्याउने भएकैले यसले मानिसको मनमा विशेष स्थान बनायो। नेपाली समाजका विभिन्न ठाउँमा यसलाई ‘लाजवन्ती’, ‘बुहारी झार’लगायत स्थानीय नामले चिनिन्छ। वैज्ञानिक रूपमा यसको नाम Mimosa pudica हो। प्रकृतिको यो अनौठो वनस्पति बालबालिकाका लागि कौतूहल र रमाइलोको विषय बने पनि किसानका लागि भने यसको अर्को कथा छ। खेतबारीमा अनियन्त्रित रूपमा फैलिन थालेपछि यही झार गोडमेलको झन्झट र व्यवस्थापनको चुनौती बन्न सक्छ।
लज्जावती झारको सबैभन्दा अनौठो विशेषता नै यसको पातको चाल हो। मानिसले पात छोएपछि वा कुनै किसिमको उत्तेजना पुगेपछि यसको पातका पत्रिकाहरू केही क्षणमै खुम्चिएर बन्द हुन्छन्। केही समयपछि भने ती पातहरू फेरि बिस्तारै खुल्छन्। वनस्पतिशास्त्रीय रूपमा यो स्पर्श–प्रेरित नास्टिक प्रतिक्रिया हो। पातको आधारतिर रहेको विशेष संरचना ‘पुल्भिनस’मा पानीको चापमा आउने परिवर्तनका कारण यस्तो प्रतिक्रिया देखिन्छ। मानिसले यसलाई ‘लाज मानेर पात बन्द गरेको’ जस्तो अनुभव गरे पनि यो वास्तवमा वनस्पतिको प्राकृतिक जैविक प्रतिक्रिया हो। यही असाधारण व्यवहारका कारण लज्जावती वनस्पति विज्ञानमा समेत चासोको विषय बन्दै आएको छ।
लज्जावती केवल कौतूहल जगाउने झार मात्र भने होइन। यसलाई परम्परागत उपचार पद्धतिमा पनि लामो समयदेखि प्रयोग गरिँदै आएको पाइन्छ। यसको पात, जरा र अन्य भागलाई विभिन्न स्वास्थ्य समस्यामा प्रयोग गर्ने परम्परागत ज्ञान छ। घाउ, सूजन, पाइल्स, पखाला तथा अन्य समस्यामा यसको प्रयोगसम्बन्धी उल्लेखहरू पाइन्छन्। केही वैज्ञानिक अध्ययनहरूले Mimosa pudica मा विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिकहरू रहेको र यसमा औषधीय सम्भावना हुन सक्ने देखाएका छन्। तर परम्परागत प्रयोगलाई आधुनिक चिकित्साले प्रमाणित गरेको उपचारसँग समान मान्न भने मिल्दैन। विशेषगरी मधुमेह, जण्डिस वा अन्य गम्भीर रोगको उपचारमा यसको रस, जरा वा चूर्ण आफैँले सेवन गर्नुको सट्टा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।
किसानका लागि भने लज्जावतीको कथा केही फरक छ। यो कोसेबाली परिवारमा पर्ने वनस्पति भएकाले यसको जरामा नाइट्रोजन स्थिरीकरणमा सहयोग गर्ने सूक्ष्मजीवसँग सम्बन्ध हुन सक्छ। यस अर्थमा यसले प्राकृतिक रूपमा माटोको नाइट्रोजन चक्रमा केही योगदान पुर्याउन सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर त्यसैका आधारमा खेतबारीमा उम्रिएको लज्जावतीलाई उपयोगी बाली वा हरियो मलका रूपमा जथाभावी बढ्न दिनु उपयुक्त हुँदैन। खेतीयोग्य जमिनमा फैलिँदा यसले मुख्य बालीसँग पानी, पोषक तत्त्व, प्रकाश र ठाउँका लागि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।
विशेषगरी यसको काँडेदार डाँठका कारण किसानलाई गोडमेल र झार व्यवस्थापनमा समस्या हुन सक्छ। हातले झार उखेल्दा काँडाले चोट पुर्याउन सक्छ र खेतमा झारको मात्रा धेरै भए श्रम तथा व्यवस्थापन खर्चसमेत बढ्न सक्छ। तर लज्जावतीले सबै बालीको उत्पादन निश्चित प्रतिशतले घटाउँछ वा सधैँ १० देखि ७० प्रतिशतसम्म उत्पादन ह्रास गराउँछ भन्ने दाबीलाई सामान्य नियमका रूपमा लिनु हुँदैन। झारले बालीमा पार्ने असर यसको घनत्व, बालीको प्रकार, माटो, मौसम, पानी र व्यवस्थापन प्रणालीअनुसार फरक–फरक हुन्छ।
लज्जावती र पशुपालनको सम्बन्धमा पनि सावधानी आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि अपरिचित झारलाई पशुको नियमित आहारका रूपमा प्रयोग गर्नु सुरक्षित मानिँदैन। पशुले कति मात्रामा खायो, कुन प्रजातिको पशुले खायो र वनस्पतिको कुन भाग सेवन गर्यो भन्ने आधारमा असर फरक हुन सक्छ। त्यसैले खेतबारीमा उम्रिएको झारलाई पशुलाई खुवाउनुअघि स्थानीय कृषि वा पशु प्राविधिकको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
तर नेपालका किसानका लागि अझ गम्भीर विषय साधारण लज्जावतीभन्दा फरक अर्को प्रजाति हो—ठूलो लज्जावती (Mimosa diplotricha)। नाम मिल्दोजुल्दो भए पनि यो Mimosa pudica भन्दा फरक वनस्पति हो। नेपालका पूर्वी तराईका केही क्षेत्रमा यसको फैलावट देखिएको छ। यो ठूलो आकारमा बढ्ने, बलिया काँडा हुने र बाक्लो रूपमा फैलिन सक्ने भएकाले कृषि भूमि, खुला क्षेत्र तथा प्राकृतिक वनस्पतिका लागि चुनौती बन्न सक्छ। यसले रैथाने वनस्पतिलाई दबाउन सक्ने भएकाले यसको फैलावटलाई समयमै पहिचान र व्यवस्थापन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
त्यसैले आज कुनै खेतको डिलमा लज्जावती देख्दा पुरानो पुस्ताका धेरै मानिसको मनमा बाल्यकालका ती दिनहरू अवश्य फर्किन सक्छन्—गोठालो जाँदाका दिन, साथीभाइसँगको रमाइलो, बाटोमा भेटिएको त्यो सानो झार र ‘छुँदा किन लजायो?’ भन्दै अचम्म मान्दै बिताएका ती क्षणहरू। तर प्रकृतिको त्यही रमाइलो झार खेतबारीमा अनियन्त्रित रूपमा फैलियो भने किसानका लागि भने कौतूहल होइन, व्यवस्थापनको चुनौती बन्न सक्छ।
लज्जावती आफैँमा प्रकृतिको एउटा अद्भुत वनस्पति हो। यसले बालमनमा जिज्ञासा जगायो, गाउँका पुराना पुस्ताको समय कटाउने साथी बन्यो र आज पनि वनस्पति विज्ञानमा मानिसलाई आकर्षित गर्छ। यसको परम्परागत औषधीय महत्त्वबारे ज्ञान र अध्ययनको आफ्नै स्थान छ। तर खेतीयोग्य जमिनमा फैलिएको झारलाई भने समयमै पहिचान गरी आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन गर्नु किसानका लागि बुद्धिमानी हुन्छ। अझ ठूलो लज्जावती (Mimosa diplotricha) जस्तो आक्रामक रूपमा फैलिन सक्ने प्रजाति भेटिएमा त्यसलाई सामान्य लज्जावती ठानेर बेवास्ता गर्नुको सट्टा सम्बन्धित कृषि तथा वनस्पति प्राविधिकसँग समन्वय गर्नु आवश्यक हुन्छ।
कुनै समय गोठालोका दिन कटाउने साथी, बाल्यकालको कौतूहल र प्रकृतिको एउटा अनौठो चमत्कार बनेको लज्जावती—आज पनि गाउँघरका पाखा र खेतका डिलमा भेटिन्छ। फरक यत्ति हो, पहिले यसलाई देख्दा बालबालिका अचम्म मान्थे; अहिले किसानले यसको फैलावट देख्दा व्यवस्थापन कसरी गर्ने भनेर सोच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।