पेकेन नट : नेपालका पहाडी भूभागमा दीर्घकालीन आम्दानीको सम्भावना बोकेको उच्च मूल्यको काष्ठफल

नेपालमा काष्ठफलको कुरा गर्दा ओखर, बदाम र पछिल्लो समय म्याकाडेमिया तथा एभोकाडोजस्ता बाली चर्चामा आउँछन्। यही सूचीमा विस्तारै थपिँदै गएको अर्को उच्च मूल्यको काष्ठफल हो—पेकेन नट (Pecan nut)। यसको वैज्ञानिक नाम Carya illinoinensis हो र यो ओखर परिवार Juglandaceae अन्तर्गत पर्छ।

पेकेन सामान्य फलफूलजस्तो हरेक वर्ष छोटो अवधिमै उत्पादन दिने बाली होइन। ठूलो आकारको रूख बन्ने, उपयुक्त हावापानी चाहिने, पर्याप्त पानी र पोषण व्यवस्थापन आवश्यक पर्ने तथा राम्रो उत्पादनका लागि केही वर्ष कुर्नुपर्ने भएकाले यसलाई दीर्घकालीन बगैँचा बाली

नेपाल सरकारको पहाडी क्षेत्र काष्ठफल तथा फलफूल विकास आयोजना (NAFHA) ले पेकेनलाई नै प्राथमिकतामा राखेको छ। NAFHA को आधिकारिक विवरणअनुसार पेकेन, ओखर, म्याकाडेमिया, कागजी बदामलगायतका काष्ठफललाई समेटेर पहाडी क्षेत्रमा व्यावसायिक बगैँचा विस्तार गर्ने कार्यक्रम अघि बढाइएको छ। आयोजनाले ५ प्रदेशका १०० स्थानीय तहमा फलफूल तथा काष्ठफल बगैँचा विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

पेकेन कहाँबाट आयो ?

पेकेन नेपालको रैथाने काष्ठफल होइन। यसको प्राकृतिक उत्पत्ति दक्षिणपूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका तथा उत्तरी मेक्सिको आसपासका नदी तथा बाढी मैदानसँग जोडिएको छ। अमेरिकी वन विभागका अनुसार पेकेनको प्राकृतिक क्षेत्र मुख्यतः मिसिसिपी उपत्यका, टेक्सास तथा मेक्सिकोका केही भागसम्म फैलिएको थियो।

अमेरिकामा आदिवासी समुदायले हजारौँ वर्षदेखि यसको गेडा संकलन तथा प्रयोग गर्दै आएका थिए। पुरातात्त्विक प्रमाणले अमेरिकामा करिब ८ हजार वर्षअघिदेखि मानिसले पेकेन संकलन गरेको देखाउँछ। व्यावसायिक बगैँचा विकास भने पछि सुरु भयो र सन् १८७० को दशकदेखि अमेरिकामा व्यावसायिक रोपाइँ विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ।

आज पेकेनको विश्व उत्पादनमा मेक्सिको र अमेरिका सबैभन्दा अगाडि छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा दक्षिण अफ्रिका, चीन, अष्ट्रेलिया, ब्राजिल, अर्जेन्टिना, पेरु, चिली लगायतका देशमा पनि यसको व्यावसायिक उत्पादन विस्तार भइरहेको छ।

किन महँगो काष्ठफल मानिन्छ ?

पेकेनको मुख्य मूल्य यसको गेडाभित्रको खाद्य भाग अर्थात् kernel मा हुन्छ। यसको स्वाद हल्का मिठासयुक्त, बोसोयुक्त र बटरजस्तो हुन्छ। ताजा खानुका साथै भुटेर, प्याकेज गरेर तथा विभिन्न खाद्य परिकारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

पेकेनबाट

• बेकरी उत्पादन
• केक तथा कुकी
• चकलेट
• आइसक्रिम
• मिठाई
• सलाद
• स्न्याक्स
• नट मिक्स
• पेस्ट्री
• विभिन्न प्रिमियम खाद्य सामग्री

बनाउन सकिन्छ।

यसको यही बहुउपयोगिताले यसलाई सामान्य काष्ठफलभन्दा उच्च मूल्यको बजारमा पुर्‍याएको छ।

विश्व बजारमा पेकेनको अवस्था

पेकेनको उत्पादन अहिले पनि मुख्यतः उत्तर अमेरिकामा केन्द्रित छ। International Nut and Dried Fruit Council का पछिल्ला तथ्यांकअनुसार २०१६/१७ देखि २०२५/२६ सम्मको अवधिमा अमेरिका र मेक्सिकोले औसतमा विश्व पेकेन उत्पादनको करिब ८८ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—पेकेनको विश्व बजार पहिल्यै विकसित भए पनि उत्पादन गर्ने देशको संख्या तुलनात्मक रूपमा सीमित छ। त्यसैले उपयुक्त नयाँ क्षेत्रहरूमा उत्पादन विस्तार गर्ने सम्भावना अझै छ।

पेकेनका लागि कस्तो हावापानी चाहिन्छ ?

पेकेनलाई तातो गर्मीयाम र चिसो जाडो भएको हावापानी मन पर्छ। यसको प्राकृतिक क्षेत्रको हावापानी लामो तातो गर्मीयाम र मध्यम चिसो जाडो भएको क्षेत्र हो।

पेकेनमा जाडोको चिसो अवधि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। जातअनुसार करिब २००–५०० chilling hours आवश्यक पर्न सक्छ। पर्याप्त चिसो नपुगेमा वसन्तमा कोपिला खुल्ने प्रक्रिया असमान हुन सक्छ र त्यसले फूल तथा परागसेचनमा समस्या ल्याउन सक्छ।

त्यसैले नेपालमा पेकेन लगाउँदा केवल ‘पहाडमा चिसो हुन्छ’ भनेर निर्णय गर्नु हुँदैन। स्थानीय तापक्रम, जाडोको अवधि, गर्मीको तापक्रम, वर्षा, पानीको उपलब्धता र जातको chilling requirement सबै हेर्नुपर्छ।

नेपालमा कहाँ सम्भावना देखिन्छ ?

नेपालमा पेकेनको सम्भावना विशेषगरी मध्यपहाडी क्षेत्रमा, जहाँ पर्याप्त गर्मी प्राप्त हुन्छ, जाडोमा आवश्यक चिसो पुग्छ, जमिन गहिरो र पानी नजम्ने हुन्छ तथा सिँचाइको सुविधा उपलब्ध गराउन सकिन्छ, त्यस्ता स्थानमा परीक्षण तथा व्यावसायिक विस्तारका लागि अध्ययन गर्न सकिन्छ।

तर नेपालका सबै पहाडी क्षेत्र पेकेनका लागि उपयुक्त हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

अत्यधिक चिसो उच्च हिमाली क्षेत्र, छोटो गर्मीयाम भएका स्थान, पानी जमिरहने जमिन तथा पर्याप्त सिँचाइ उपलब्ध नभएका सुख्खा क्षेत्र जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्।

त्यसैले नेपालमा यसको विस्तारको सबैभन्दा राम्रो बाटो भनेको स्थानअनुसार जात परीक्षण र प्रदर्शन बगैँचा स्थापना हो।

NAFHA ले पनि पेकेनलाई नेपालका पहाडी क्षेत्रका प्राथमिक काष्ठफलमध्ये राखेको छ र यसको लागि आधिकारिक Packages of Practices of Almond and Pecan Nut सामग्रीसमेत प्रकाशित गरेको छ।

कस्तो माटो चाहिन्छ ?

पेकेनको जरा गहिरोसम्म जाने भएकाले गहिरो, उर्वर, भुसभुसे तथा राम्रो निकास भएको माटो उपयुक्त हुन्छ।

पानी जमिरहने खेत पेकेनका लागि राम्रो मानिँदैन। प्राकृतिक अवस्थामा पनि पेकेन गहिरो तथा राम्रो निकास भएको उर्वर माटोमा राम्रो विकास गर्छ।

माटोको pH सामान्यतः ६.०–७.० वरिपरि राख्नु उपयुक्त हुन्छ। केही व्यावसायिक उत्पादन प्रणालीमा ६.५–७.० वरिपरि pH लाई राम्रो मानिएको छ।

त्यसैले बिरुवा रोप्नुअघि माटो परीक्षण गर्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ।

पेकेन कहिले रोप्ने ?

पेकेनको बिरुवा निष्क्रिय अवस्था (dormant period) मा रोप्नु राम्रो हुन्छ। उत्पादन क्षेत्रअनुसार समय फरक पर्न सक्छ। चिसो क्षेत्रमा सामान्यतः जाडोको अन्त्यदेखि वसन्त सुरु हुनुअघि, अर्थात् पात पलाउनुअघि रोपाइँ गरिन्छ।

नेपालमा यसको समय स्थानअनुसार फरक पर्ने भएकाले

मंसिरदेखि फागुन/चैतसम्मको अवधिमा, स्थानीय तापक्रम र बिरुवाको dormancy हेरेर रोपाइँको समय निर्धारण गर्न सकिन्छ।

तर पहाडी क्षेत्रमा भारी हिमपात, कडा तुसारो वा जमिन जम्ने अवस्था भए स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार समय मिलाउनुपर्छ।

बीउबाट कि कलमी बिरुवा ?

व्यावसायिक पेकेन बगैँचाका लागि प्रमाणित जातको grafted/budded बिरुवा प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।

बीउबाट उम्रेको बिरुवामा मातृ रूखको गुणस्तर ठ्याक्कै दोहोरिन नपाउने र फल आउन धेरै समय लाग्न सक्ने भएकाले व्यावसायिक बगैँचाका लागि कलमी बिरुवा बढी व्यावहारिक हुन्छ।

उत्पादन सुरु हुने समय जात, बिरुवाको गुणस्तर, माटो, पानी तथा व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ। कलमी पेकेनले सामान्यतः केही वर्षमै फल दिन सुरु गरे पनि व्यावसायिक रूपमा राम्रो उत्पादनका लागि ५–१० वर्षसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

त्यसैले पेकेनलाई ‘छिटो पैसा कमाउने बाली’ भनेर प्रचार गर्नु किसानका लागि भ्रमपूर्ण हुन्छ।

कति दूरीमा रोप्ने ?

पेकेन ठूलो रूख बन्ने भएकाले सुरुदेखि नै पर्याप्त ठाउँ दिनुपर्छ।

व्यावसायिक उत्पादन प्रणालीमा ३० × ३० फिट, ३० × ६० फिट, ४० × ४० फिट जस्ता दूरी प्रयोग गरिएका छन्। अन्तिम दूरी भने जात, माटो, बगैँचा व्यवस्थापन, pruning तथा भविष्यमा thinning गर्ने योजनामा निर्भर हुन्छ।

नेपालका साना तथा मध्यम बगैँचामा अत्यधिक बाक्लो रोपाइँ गर्नु उचित हुँदैन। सुरुमै केही बढी दूरी राखेर रूखको आकार, प्रकाश प्रवेश र हावाको आवतजावतलाई प्राथमिकता दिनु राम्रो हुन्छ।

एउटै जात मात्रै लगाए हुन्छ ?

हुँदैन।

पेकेनमा प्रभावकारी परागसेचनका लागि फरक flowering pattern भएका जातहरू सँगै लगाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

पेकेनका जातलाई सामान्यतः Type I र Type II गरी वर्गीकरण गरिन्छ। एउटै जातमा परागकण निस्कने समय र पोथी फूल पराग ग्रहण गर्न तयार हुने समयबीच अन्तर हुने भएकाले दुई वा बढी उपयुक्त जात मिलाएर लगाउँदा फल लाग्ने सम्भावना बढ्छ।

उदाहरणका लागि—

• Wichita
• Western Schley
• Pawnee
• Kanza
• Lakota
• Desirable
• Stuart
• Elliott
• Sumner
• Cape Fear

जस्ता जातहरू विश्वका विभिन्न उत्पादन क्षेत्रमा प्रयोग भएका छन्।

तर नेपालमा यी सबै जात समान रूपमा सफल हुन्छन् भनेर अहिले नै भन्न मिल्दैन। नेपालको स्थानीय हावापानीमा कुन जातले राम्रो फल्छ भन्ने विषयमा स्थानविशेष परीक्षण आवश्यक छ।

नेपालका लागि कुन जात राम्रो होला ?

अहिले उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानका आधारमा Wichita, Pawnee, Western Schley, Kanza, Lakota लगायत जातहरू अध्ययन गर्न सकिने सम्भावित सामग्री हुन्।

तर ‘नेपालका लागि यही एउटा जात सबैभन्दा राम्रो’ भनेर प्रमाणित अनुसन्धानबिना भन्नु उचित हुँदैन।

नेपालमा व्यावसायिक बगैँचा विस्तार गर्नुअघि विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा—

जात × उचाइ × तापक्रम × वर्षा × सिँचाइ × उत्पादन

को तुलना गर्दै परीक्षण बगैँचा स्थापना गर्नु अझ वैज्ञानिक बाटो हुन्छ।

पेकेनलाई कति पानी चाहिन्छ ?

यहाँ किसानले विशेष ध्यान दिनुपर्ने विषय यही हो।

पेकेनलाई पानी कम चाहिने रूख भनेर बुझ्नु हुँदैन। व्यावसायिक उत्पादनका लागि पर्याप्त माटोको चिस्यान आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी गेडा भरिने समयमा पानीको अभाव भयो भने गेडा राम्रोसँग नभरिन सक्छ र गुणस्तर घट्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक बगैँचा अध्ययनमा पूर्ण विकसित पेकेन बगैँचाले वर्षा र सिँचाइ गरी ठूलो मात्रामा पानी प्रयोग गर्ने देखिएको छ। कतिपय अवस्थामा growing season मा ४०–६० इन्चसम्म कुल पानी आवश्यक पर्ने उल्लेख छ।

नेपालमा भने यो अंक सिधै लागू गर्नु हुँदैन। स्थानीय वर्षा, माटो, तापक्रम र बगैँचाको घनत्वअनुसार पानीको आवश्यकता निर्धारण गर्नुपर्छ।

मलखाद व्यवस्थापन

बिरुवा रोप्नुअघि माटो परीक्षण गर्नुपर्छ।

माटो परीक्षणअनुसार चुना, फस्फोरस, पोटास तथा अन्य सूक्ष्म पोषक तत्व व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। पेकेनमा विशेषगरी zinc जस्ता सूक्ष्म पोषक तत्वको कमी उत्पादनमा असर पार्न सक्ने भएकाले पात तथा माटो परीक्षणमा आधारित पोषण व्यवस्थापन महत्वपूर्ण हुन्छ।

बिरुवा स्थापना भएको पहिलो वर्षदेखि नै अत्यधिक नाइट्रोजन हाल्नुको सट्टा बिरुवाको वृद्धि र माटो परीक्षणअनुसार मल व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

छाँटाइ र बगैँचा व्यवस्थापन

पेकेन ठूलो रूख बन्ने भएकाले सुरुदेखि नै राम्रो tree training आवश्यक हुन्छ।

मुख्य हाँगा बलियो बनाउने, कमजोर वा एकअर्कासँग घर्षण हुने हाँगा हटाउने, रूखभित्र पर्याप्त प्रकाश पस्ने वातावरण बनाउने र बगैँचामा हावाको आवतजावत कायम राख्ने काम गर्नुपर्छ।

अत्यधिक बाक्लो बगैँचामा सूर्यको प्रकाश कम पुग्दा उत्पादन घट्न सक्छ र रोग व्यवस्थापन झन् कठिन हुन सक्छ।

रोग–कीराको समस्या

पेकेनमा पनि रोग तथा कीराको समस्या हुन्छ।

विशेषगरी pecan scab महत्वपूर्ण रोग हो। लामो समयसम्म भिजाइ रहने, धेरै वर्षा हुने र हावाको आवतजावत कम हुने बगैँचामा scab को जोखिम बढ्न सक्छ। जातअनुसार रोग सहनशीलता पनि फरक हुन्छ।

त्यसैगरी aphids लगायतका कीराले पनि समस्या गर्न सक्छन्।

मेक्सिकोमा गरिएको अध्ययनले केही nut-boring insect ले व्यावसायिक पेकेन उत्पादनमा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्ने देखाएको छ।

नेपालमा भने स्थानीय रोग–कीराको वास्तविक अवस्था छुट्टै अध्ययन गर्न आवश्यक छ।

पेकेन कहिले फल्छ र कहिले टिप्ने ?

जात र हावापानीअनुसार harvest समय फरक हुन्छ। विश्वका प्रमुख उत्पादन क्षेत्रमा सामान्यतः सेप्टेम्बरदेखि डिसेम्बरसम्म पेकेन टिप्ने समय पर्न सक्छ।

पेकेन पाकेपछि बाहिरी हरियो आवरण अर्थात् shuck फुट्न थाल्छ र गेडा छुट्टिन सजिलो हुन्छ।

नेपालमा यसको harvest समय स्थान र जातअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले नेपालका लागि निश्चित महिना तोक्नुभन्दा जातको maturity period र स्थानीय मौसम हेर्नुपर्छ।

उत्पादन कति हुन्छ ?

पेकेनको उत्पादन रूखको उमेर, जात, पानी, मल, परागसेचन, रोग व्यवस्थापन र बगैँचा घनत्वअनुसार धेरै फरक हुन्छ।

महत्वपूर्ण कुरा के हो भने पेकेनमा alternate bearing अर्थात् एक वर्ष बढी र अर्को वर्ष कम उत्पादन हुने प्रवृत्ति देखिन सक्छ। त्यसैले एक वर्षको उत्पादनलाई आधार बनाएर किसानले दीर्घकालीन आम्दानीको हिसाब गर्नु हुँदैन।

व्यावसायिक बगैँचामा नियमित उत्पादन कायम राख्न crop load, पानी, पोषण, pruning तथा रोग व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

नेपालमा बजार कस्तो छ ?

नेपालमा पेकेनको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना यसको premium nut market मा देखिन्छ।

अहिले नेपाली बजारमा पेकेन मुख्यतः आयातित तथा प्याकेज गरिएको काष्ठफलका रूपमा भेटिन्छ। अनलाइन बजारमा देखिएका हालका खुद्रा उदाहरणहरूमा ५०० ग्राम पेकेन करिब रु. १,८०० र १ किलोको एउटा खुद्रा सूची करिब रु. २,७०० मा देखिन्छ। अन्य विक्रेताका प्याकेजमा पनि मूल्य फरक–फरक देखिन्छ।

तर यो मूल्यलाई नेपाली किसानले खेतबाट पाउने मूल्य भनेर बुझ्नु हुँदैन। यी खुद्रा/अनलाइन मूल्य हुन्, जसमा आयात, ढुवानी, प्याकेजिङ, कर, व्यापारीको मार्जिन र ब्रान्डिङजस्ता खर्च जोडिएका हुन्छन्।

नेपालमा पेकेनको विश्वसनीय राष्ट्रिय farm-gate price श्रृंखला वा आधिकारिक दैनिक बजार मूल्य तथ्यांक हाल पर्याप्त सार्वजनिक अवस्थामा छैन। त्यसैले किसानलाई ‘पेकेन रु. यति हजार प्रतिकिलोमा नै बिक्छ’ भनेर निश्चित मूल्य बताउनु वैज्ञानिक हुँदैन।

नेपालमा पेकेनको सम्भावना किन महत्वपूर्ण छ ?

नेपालमा पहाडी जमिनको ठूलो हिस्सा परम्परागत रूपमा कम मूल्यका वा कम उत्पादक बालीमा निर्भर छ। त्यस्ता ठाउँमा उपयुक्त हावापानी र बजार भएका क्षेत्र पहिचान गरेर उच्च मूल्यका काष्ठफल बगैँचा विस्तार गर्न सकिए ग्रामीण आम्दानीको नयाँ स्रोत बन्न सक्छ।

NAFHA ले पनि पहाडी क्षेत्रमा उच्च मूल्यका फलफूल तथा काष्ठफल विस्तार, मूल्य शृंखला विकास र ग्रामीण आय वृद्धि गर्ने उद्देश्य राखेको छ। आयोजनाले पेकेनलाई प्राथमिक बालीमा समेटेको तथ्यले नेपालमा यसको व्यावसायिक सम्भावनालाई सरकारी तहबाट समेत अध्ययन तथा प्रवर्द्धन भइरहेको देखाउँछ।

तर किसानले एउटा कुरा बिर्सनु हुँदैन

पेकेन छिटो आम्दानी दिने बाली होइन।

आज बिरुवा रोपेर दुई–तीन वर्षमै ठूलो आम्दानीको अपेक्षा गर्नु गलत हुन्छ। राम्रो गुणस्तरको grafted बिरुवा, उपयुक्त जात, सही परागसेचन, पर्याप्त पानी, पोषण, pruning तथा रोग व्यवस्थापन गर्दै गएपछि मात्र बगैँचा क्रमशः उत्पादनशील बन्छ।

त्यसैले पेकेनलाई—

“एक वर्षको बाली होइन, दशकौँसम्म आम्दानी दिने बगैँचा”

का रूपमा बुझ्नुपर्छ।

नेपालमा व्यावसायिक पेकेन खेती सुरु गर्नुअघि किसानले के हेर्ने ?

१. आफ्नो खेतको माटो परीक्षण गर्ने।
२. पानीको उपलब्धता र सिँचाइ सम्भावना हेर्ने।
३. स्थानीय जाडोको तापक्रम तथा chilling अवस्था बुझ्ने।
४. प्रमाणित grafted बिरुवा मात्र छनोट गर्ने।
५. एउटै जातमा निर्भर नभई उपयुक्त pollinizer सहित बगैँचा बनाउने।
६. पर्याप्त दूरी कायम गर्ने।
७. सुरुबाटै pruning र tree training गर्ने।
८. रोग–कीरा निगरानी गर्ने।
९. कम्तीमा केही वर्षको आम्दानी नआउने अवस्थालाई आर्थिक योजनामा समेट्ने।
१०. ठूलो क्षेत्रफलमा लगाउनुअघि सानो परीक्षण बगैँचाबाट जात र स्थानको उपयुक्तता जाँच गर्ने।