हामीले चिन्न नसकेको आफ्नै अमूल्य जडीबुटी सतुवा : विदेशमा माग, नेपालमा अझै कच्चा पदार्थकै व्यापार

नेपाल जैविक विविधताले धनी देश हो। हाम्रो हिमाल, पहाड र वनजङ्गलमा पाइने थुप्रै जडीबुटीमध्ये सतुवा (Paris polyphylla)

पनि एउटा महत्वपूर्ण वनस्पति हो। विडम्बना के छ भने, आफ्नै गाउँघर र वनजङ्गलमा पुस्तौँदेखि पाइरहेको यो बहुमूल्य जडीबुटीलाई हामीमध्ये धेरैले अझै राम्रोसँग चिन्न सकेका छैनौँ। स्थानीय समुदायमा यसको पहिचान र परम्परागत प्रयोगसम्बन्धी ज्ञान रहे पनि त्यो ज्ञान नयाँ पुस्ता, वैज्ञानिक अनुसन्धान र व्यवस्थित बजारसँग पर्याप्त रूपमा जोडिन सकेको छैन। यही कारण सतुवा हाम्रो ठूलो प्राकृतिक सम्पदा भएर पनि यसको वास्तविक आर्थिक र औषधीय सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।

सतुवा मुख्यतः चिसो, ओसिलो र छायाँयुक्त मध्यपहाडी तथा हिमाली वन क्षेत्रमा पाइने बहुवर्षीय जडीबुटी हो। यसको जमिनमुनि हुने राइजोम अर्थात् गानो नै व्यापार तथा परम्परागत प्रयोगका दृष्टिले महत्वपूर्ण भाग हो। नेपालका विभिन्न जिल्लामा यसको प्राकृतिक उपस्थिति, प्रयोग र व्यापार रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। २०२० मा प्रकाशित एक विस्तृत अध्ययनले नेपालका ५१ जिल्लामा सतुवाको सम्भावित वितरण क्षेत्र पहिचान गरेको थियो।

सतुवा नेपालमा मात्र प्रयोग हुने जडीबुटी होइन। चीन र भारतलगायतका देशमा यसको परम्परागत औषधीय प्रयोग तथा व्यापार रहेको छ र विशेषगरी चीनमा यसको माग महत्वपूर्ण रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। नेपालबाट पनि सतुवाको गानो लामो समयदेखि छिमेकी बजारतर्फ जाने गरेको प्रमाण भेटिन्छ।

सतुवाको माग हुनुको एउटा कारण यसको राइजोममा पाइने स्टेरोइडल सापोनिन तथा अन्य जैविक सक्रिय यौगिक हुन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानमा सतुवाका केही यौगिकमा क्यान्सरसम्बन्धी तथा अन्य जैविक गतिविधि देखाइएको छ। तर यस्ता अनुसन्धान मुख्यतः प्रयोगशाला वा प्रारम्भिक अध्ययनमा आधारित भएकाले सतुवालाई क्यान्सर, सर्पदंश वा अन्य गम्भीर रोगको प्रमाणित घरेलु उपचार भनेर प्रचार गर्नु उचित हुँदैन। यसको औषधीय सम्भावनालाई अझै वैज्ञानिक अनुसन्धान र मानवमा आधारित प्रमाणले स्पष्ट पार्न आवश्यक छ।

सतुवाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको अत्यधिक तथा अस्थिर संकलन हो। यसको गानो निकाल्न प्रायः पूरै बोट उखेल्नुपर्ने भएकाले अपरिपक्व अवस्थामा जथाभावी संकलन गर्दा प्राकृतिक सतुवाको संख्या घट्ने र बासस्थानमा क्षति पुग्ने जोखिम हुन्छ। नेपालमै गरिएको अध्ययनले उच्च बजार मागका कारण समय नपुग्दै संकलन गर्ने, प्राकृतिक स्रोतमा दबाब बढ्ने तथा केही क्षेत्रमा अवैध व्यापारसमेत हुने समस्या देखाएको छ। अध्ययनले सतुवालाई संरक्षण गर्दै यसको सम्भावित क्षेत्रमा व्यवस्थित खेती विस्तार गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ।

यसबाट नेपालका लागि ठूलो सम्भावना पनि देखिन्छ। जंगलबाट जथाभावी सतुवा खनेर बेच्नुको सट्टा उपयुक्त क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेती, गुणस्तरीय रोपण सामग्रीको विकास, किसानलाई प्राविधिक ज्ञान, व्यवस्थित संकलन, राम्रो सुकाइ तथा भण्डारण र सुनिश्चित बजारको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, नेपालले सतुवाको कच्चा गानो मात्र बेच्ने होइन, वैज्ञानिक अनुसन्धान र गुणस्तर मापदण्डका आधारमा नेपालमै प्रशोधन तथा मूल्य अभिवृद्धि गर्ने उद्योग विकास गर्न सके यसबाट किसान र देश दुवैले बढी लाभ लिन सक्छन्।

सतुवासँग जोडिएको स्थानीय ज्ञान पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ। गाउँका ज्येष्ठ नागरिक तथा स्थानीय समुदायले पुस्तौँदेखि जोगाएर ल्याएको यसको पहिचान र परम्परागत प्रयोगसम्बन्धी ज्ञानलाई वैज्ञानिक रूपमा अभिलेखीकरण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन आवश्यक छ। यसो गर्न सके सतुवा जंगलमा पाइने एउटा सामान्य जडीबुटी मात्र नभई नेपालको जैविक सम्पदा, स्थानीय ज्ञान, किसानको सम्भावित आम्दानी र औषधीय अनुसन्धानको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।

त्यसैले अब सतुवालाई केवल महँगो गानो बेचेर पैसा कमाउने वस्तुका रूपमा होइन, संरक्षण गर्नुपर्ने राष्ट्रिय प्राकृतिक सम्पदा र सम्भावनायुक्त जडीबुटीका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ। आफ्नै वनमा रहेको सम्पदा अरू देशले चिनेपछि मात्र हामीले चिन्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ। सतुवालाई चिनौँ, जोगाऔँ, वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गरौँ र उपयुक्त क्षेत्रमा खेती तथा मूल्य अभिवृद्धिमार्फत नेपालको अर्थतन्त्रसँग जोडौँ। यही नै सतुवाबाट दीर्घकालीन लाभ लिने दिगो बाटो हुन सक्छ।