सामान्य मसला होइन पिपला : आयुर्वेदमा सदियौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको यो बहुमूल्य जडीबुटीको औषधीय महत्त्व र व्यावसायिक खेतीको सम्भावना

नेपाल प्राकृतिक स्रोत र जडीबुटीका हिसाबले निकै धनी देश हो। हाम्रो घरआँगन, खेतबारी तथा वनजङ्गलमा परम्परादेखि नै औषधि र मसलाका रूपमा प्रयोग हुँदै आएका धेरै वनस्पति पाइन्छन्। यिनै महत्वपूर्ण वनस्पतिमध्ये पिपला (Piper longum L.) पनि एक हो। लामो मरिचका रूपमा समेत चिनिने पिपला आयुर्वेदमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको वनस्पति हो। नेपाल सरकारको वनस्पति स्रोतसम्बन्धी प्रकाशनमा पनि पिपलाको फल र जरालाई औषधीय प्रयोजनमा प्रयोग गरिने उल्लेख छ।

पिपला लहरा प्रजातिको वनस्पति हो। यसको फल साना-साना दानाहरू जोडिएर बनेको लाम्चो घोगाजस्तो देखिन्छ। नेपालमा यसको फल तथा जराको परम्परागत रूपमा विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ। सरकारी वनस्पति स्रोतसम्बन्धी अभिलेखअनुसार पिपलाको फल र जरालाई ज्वरो, खोकी तथा दमजस्ता समस्यामा परम्परागत औषधिका रूपमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। फललाई मसला तथा औषधि दुवै रूपमा प्रयोग गर्ने चलन छ।

पिपलाको औषधीय महत्त्वबारे आधुनिक विज्ञानले पनि अध्ययन गरिरहेको छ। यसमा पाइपरिन (Piperine), पाइपरलङ्गुमिन (Piperlongumine) लगायत विभिन्न जैविक सक्रिय पदार्थ पाइन्छन्। विभिन्न प्रयोगशाला तथा जनावरमा गरिएका अध्ययनहरूले पिपलामा सूजन कम गर्ने, antioxidant तथा अन्य जैविक गतिविधिको सम्भावना देखाएका छन्। तर यी अध्ययनका आधारमा पिपलाले सबै प्रकारका रोग निको पार्छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन। मानिसमा यसको प्रभावकारिता र सुरक्षित मात्रा निर्धारण गर्न अझै थप गुणस्तरीय अनुसन्धान आवश्यक रहेको वैज्ञानिक समीक्षाहरूले देखाएका छन्।

आयुर्वेदमा पिपलालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। सुठो, मरिच र पिपलाबाट बनाइने त्रिकटु आयुर्वेदमा परिचित मिश्रण हो। परम्परागत रूपमा पिपलालाई विशेषगरी खोकी, कफ, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या तथा पाचनसँग सम्बन्धित समस्यामा प्रयोग गर्ने चलन रहेको छ। यसको अर्थ पिपला आफैँमा सबै रोगको उपचार हो भन्ने होइन; आयुर्वेदमा यसको प्रयोग व्यक्तिको अवस्था, मात्रा र अन्य औषधिसँगको संयोजन हेरेर गरिन्छ।

पिपलाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको आर्थिक सम्भावना हो। नेपालमै पिपलाको संरक्षण, प्रवर्द्धन तथा खेतीसम्बन्धी काम भइरहेको प्रमाण भेटिन्छ। वनस्पति विभागअन्तर्गतका स्रोतहरूमा पिपलालाई औषधीय वनस्पतिका रूपमा उल्लेख गरिएको छ भने यसको नर्सरी तथा संरक्षणसम्बन्धी काम पनि भएको देखिन्छ। नेपालमा पिपलाको व्यावसायिक खेती तथा प्रविधि विकासका विषयमा समेत अध्ययन भएको छ।

किसानका लागि पिपला सम्भावनायुक्त जडीबुटी हुन सक्छ, तर व्यावसायिक खेती सुरु गर्नुअघि उपयुक्त जात, हावापानी, माटो, बिरुवा उत्पादन, सहारा व्यवस्थापन, रोग–कीरा व्यवस्थापन र बजारको अवस्था बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। पिपला लहरा हुने भएकाले यसलाई बढ्न सहारा आवश्यक पर्छ। नेपालमा यसको खेती प्रविधि र उत्पादनसम्बन्धी थप अध्ययन तथा प्रविधि विस्तारको आवश्यकता पनि देखिन्छ। त्यसैले बजार सुनिश्चित नगरी ठूलो क्षेत्रफलमा खेती विस्तार गर्नुभन्दा स्थानीय कृषि तथा जडीबुटी विज्ञसँग आवश्यक जानकारी लिएर अघि बढ्नु राम्रो हुन्छ।

पिपलाको महत्व केवल औषधिमा मात्र सीमित छैन। यसको फल मसला तथा परम्परागत औषधिमा प्रयोग हुने भएकाले स्थानीय स्तरमा उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरण गर्न सके किसानका लागि आम्दानीको एउटा सम्भावित स्रोत बन्न सक्छ। कच्चा जडीबुटी मात्र बिक्री गर्नुको सट्टा गुणस्तरीय उत्पादन, उचित सुकाइ, भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके यसको मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ।

तर जडीबुटी भएकै कारण पिपला सबैका लागि र जुनसुकै मात्रामा सुरक्षित हुन्छ भन्ने बुझाइ राख्नु हुँदैन। यसको औषधीय प्रयोग गर्दा मात्रा र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्ति, गर्भवती महिला, बालबालिका वा दीर्घरोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकीय तथा आयुर्वेदिक विशेषज्ञको सल्लाहबिना पिपलालाई औषधिका रूपमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। पिपलामा पाइने पाइपरिनले केही औषधिको शरीरमा अवशोषण तथा चयापचयलाई असर गर्न सक्ने भएकाले औषधिसँगको अन्तरक्रियाको सम्भावनालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

त्यसैले पिपलालाई ‘सबै रोगको अचुक औषधि’ भनेर प्रचार गर्नुभन्दा नेपालमा पाइने महत्वपूर्ण औषधीय तथा मसला वनस्पतिका रूपमा बुझ्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ। हाम्रो आफ्नै माटोमा पाइने यस्ता जडीबुटीको पहिचान, संरक्षण, वैज्ञानिक खेती, गुणस्तरीय प्रशोधन र बजार विकास गर्न सके यसले स्वास्थ्यसँगै ग्रामीण अर्थतन्त्रमा पनि योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

नोट: पिपला वा अन्य कुनै पनि जडीबुटीलाई रोगको उपचारका लागि प्रयोग गर्नुअघि योग्य आयुर्वेदिक चिकित्सक वा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्। जडीबुटी प्राकृतिक भए पनि सबै अवस्थामा र सबै मात्रामा सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन।