७०० रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यमा बिक्री हुने कालो चामल, किन भनिन्छ ‘धानको राजा’ ? नेपालमा कुन–कुन जातका कालो धान छन् ?

नेपालमा पछिल्लो समय किसानको आकर्षण नयाँ तथा उच्च मूल्य प्राप्त गर्न सकिने बालीतर्फ बढ्दै गएको छ। यही क्रममा कालो धान अर्थात् कालो चामल उत्पादन गर्ने धान पनि किसानमाझ चर्चामा आउन थालेको छ। सामान्य सेतो चामलभन्दा फरक गाढा रङ, विशेष स्वाद, पोषणका दृष्टिले देखिएका विशेषता र कतिपय बजारमा पाइने उच्च मूल्यका कारण कालो धानलाई सम्भावनायुक्त वैकल्पिक धानबालीका रूपमा हेर्न थालिएको हो। चितवनलगायत देशका विभिन्न जिल्लामा यसको खेती तथा परीक्षण हुँदै आएको छ भने उपभोक्तामाझ पनि कालो चामलप्रतिको चासो बढ्दै गएको छ।

सबैभन्दा पहिले कालो धान भनेको एउटै जातको नाम होइन भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ। धानको वैज्ञानिक प्रजातिलाई ओराइजा सेटिभा भनिन्छ। यही प्रजातिभित्र विभिन्न जात र प्रकारका कालो धान पाइन्छन्। त्यसैले ‘कालो धान’ भन्नाले एउटै जात नभई धानको दाना वा चामल गाढा बैजनीदेखि कालोसम्म देखिने विभिन्न जात तथा प्रकारलाई बुझाउँछ। बजारमा जी–६० कालो धान, चिनियाँ कालो धान, चक–हाओलगायत विभिन्न नाम सुनिए पनि ती सबैलाई नेपालका आधिकारिक दर्ता जात भनेर एउटै समूहमा राख्न मिल्दैन।

कालो धानको दाना कालो वा गाढा बैजनी देखिनुको मुख्य कारण यसमा पाइने एन्थोसायनिन नामक प्राकृतिक रङद्रव्य हो। यही पदार्थका कारण यसको चामलमा विशेष गाढा रङ देखिन्छ। एन्थोसायनिन शरीरका लागि उपयोगी मानिने प्रतिअक्सिकारी गुण भएको वनस्पति पदार्थ हो। नेपालमा गरिएको एक अध्ययनमा पनि कालो चामलमा प्रतिअक्सिकारी तथा फेनोलिक पदार्थ उल्लेखनीय मात्रामा पाइने देखिएको छ। यही कारण कालो चामलप्रति पोषणका दृष्टिले पनि चासो बढेको हो।

कालो चामललाई कतिपय ठाउँमा ‘धानको राजा’ भनेर समेत चिनिन्छ। तर ‘धानको राजा’ कुनै सरकारी वा वैज्ञानिक उपाधि होइन। यसको विशेष रङ, पोषणका गुण, सीमित उत्पादन, विशेष स्वाद र बजारमा पाउन सक्ने तुलनात्मक रूपमा उच्च मूल्यका कारण लोकप्रिय रूपमा यस्तो नाम दिइएको हो। कतिपय देशमा यसलाई ‘वर्जित चामल’ भनेर समेत चिनिन्छ। पुरानो समयमा चीनमा यस्तो चामल राजपरिवार वा उच्च वर्गसँग जोडिएको थियो भन्ने ऐतिहासिक भनाइका कारण ‘वर्जित चामल’ नाम प्रचलित भएको बताइन्छ।

कालो चामलको विशेषता यसको रङमा मात्र सीमित छैन। यसमा एन्थोसायनिनसँगै रेसा, प्रोटिन, फलाम, जस्ता र अन्य पोषक तत्त्व पाइन्छन्। यसको स्वाद र सुगन्ध पनि सामान्य सेतो चामलभन्दा फरक हुन सक्छ। कतिपय उपभोक्ताले सेतो चामलमा थोरै कालो चामल मिसाएर पकाउने गरेका छन् भने कतिपयले यसलाई छुट्टै भातका रूपमा प्रयोग गर्छन्। पोषणका दृष्टिले विशेष मानिए पनि कालो चामल कुनै रोग निको पार्ने औषधि भने होइन। सन्तुलित भोजनको एउटा हिस्साका रूपमा यसको सेवन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

अब प्रश्न आउँछ, नेपालमा कालो धानका कुन–कुन जात छन्? यस विषयमा रैथाने तथा स्थानीय धान, नेपालमा दर्ता भएका जात र बाहिरबाट आएका वा परीक्षण गरिएका कालो धानलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्छ। नेपालमा हाल अनुसन्धानबाट स्पष्ट रूपमा देखिएका दर्ता भएका कालो धानका जातमध्ये कालो चामल–१ र कालो चामल–२ विशेष महत्त्वका छन्। उपलब्ध अनुसन्धान विवरणअनुसार कालो चामल–१ सन् २०१८ मा र कालो चामल–२ सन् २०२३ मा दर्ता भएका हुन्। कालो चामल–१ तुलनात्मक रूपमा मोटो दानाको र कालो चामल–२ मसिनो दानाको जातका रूपमा अध्ययन गरिएको छ।

यी दुई जातबाहेक नेपालमा पुस्तौँदेखि किसानले संरक्षण र खेती गर्दै आएका स्थानीय तथा रैथाने गाढा रङका धान पनि छन्। त्यसमध्ये कालो पात्ले धान महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। गण्डकी प्रदेशको अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका केही क्षेत्रमा किसानले कालो पात्ले धान पुस्तौँदेखि लगाउँदै आएको अभिलेख पाइन्छ। यसको भुस गाढा रङको हुने भएकाले अन्य धानको तुलनामा बाँदरबाट कम क्षति हुने किसानको अनुभवसमेत उल्लेख गरिएको छ। यसले कालो पात्ले केवल बजारका लागि आएको नयाँ धान नभई स्थानीय किसानले लामो समयदेखि संरक्षण गर्दै आएको धान भएको देखाउँछ।

त्यस्तै कालो झिनुवा पनि नेपालका स्थानीय धानमध्ये महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो सुगन्धित र स्वादिलो चामलका लागि परिचित स्थानीय धान हो। केही स्थानमा यसको बजार मूल्य सामान्य धानभन्दा राम्रो पाइने गरेको उल्लेख छ। स्थानीय बीउ संरक्षण केन्द्र तथा सामुदायिक बीउ बैंकहरूले यस्ता रैथाने धानका जात संरक्षण गर्दै आएका छन्। यस्ता जातको महत्त्व केवल बजार मूल्यमा मात्र नभई नेपालको कृषि जैविक विविधता संरक्षणमा समेत रहेको छ।

कालो नुनिया धान पनि नेपालमा पाइने स्थानीय धानको अर्को महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। विशेषगरी तराई तथा भित्री मधेसका केही क्षेत्रमा यसको खेती हुँदै आएको पाइन्छ। यसको चामलको रङ तथा स्वाद अन्य सामान्य धानभन्दा फरक हुने भएकाले स्थानीय उपभोक्तामाझ यसको आफ्नै पहिचान रहेको छ। कालो नुनिया जस्ता स्थानीय धानलाई संरक्षण गर्दै व्यावसायिक रूपमा बजारसँग जोड्न सके किसानले थप आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

त्यसैगरी कालानमक धान पनि नेपालको महत्त्वपूर्ण रैथाने धान हो। विशेषगरी कपिलवस्तु, रुपन्देही तथा आसपासका क्षेत्रमा यसको खेती हुँदै आएको पाइन्छ। यो सुगन्धित धानका रूपमा परिचित छ। यसको भातमा विशेष बास्ना र स्वाद हुने भएकाले स्थानीय बजारमा यसको छुट्टै माग रहेको छ। कालानमकलाई कालो चामलसँग जोडेर बुझ्ने गरिएको पाइए पनि यसको वास्तविक पहिचान नेपालकै रैथाने सुगन्धित धानका रूपमा गर्नुपर्छ।

नेपालको रैथाने धानको कुरा गर्दा जुम्ली मार्सीलाई पनि छुटाउन मिल्दैन। जुम्ली मार्सी नेपालको प्रसिद्ध रैथाने धान हो र उच्च पहाडी क्षेत्रमा खेती गरिन्छ। यसको खेती जुम्लाको कृषि तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ। तर जुम्ली मार्सी र अहिले बजारमा ‘कालो चामल’ भनेर बिक्री भइरहेका सबै धान एउटै जात भने होइनन्। मार्सीका केही प्रकारको भुस गाढा देखिन सक्छ, तर त्यसलाई बजारमा पाइने सबै कालो चामलसँग एउटै भनेर बुझ्नु हुँदैन।

नेपालमा खेती तथा परीक्षण भएको विदेशी कालो धानमध्ये जी–६० कालो धानको नाम पनि सुनिन्छ। यो नाम नेपालमा केही समयदेखि व्यावसायिक खेतीका सन्दर्भमा चर्चामा आएको छ। तर यहाँ एउटा कुरा विशेष रूपमा बुझ्नुपर्छ—जी–६० कालो धान धानको वैज्ञानिक नाम होइन। धानको वैज्ञानिक प्रजाति ओराइजा सेटिभा हो भने जी–६० कुनै विशेष जात वा व्यापारिक नामका रूपमा प्रयोग भएको नाम हो। त्यसैले जी–६० लाई नै कालो धानको वैज्ञानिक नाम भन्नु गलत हुन्छ।

त्यस्तै चिनियाँ कालो धान नामले विभिन्न प्रकारका चिनियाँ मूलका कालो धानलाई जनाउन सक्छ। केवल ‘चिनियाँ कालो धान’ भनेर यसको ठ्याक्कै जात पहिचान गर्न सकिँदैन। किसानले यस्तो बीउ किन्दा यसको वास्तविक जात, बीउको स्रोत, उत्पादन क्षमता र नेपालमा यसको अवस्था के हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। बजारमा नाम आकर्षक हुँदैमा त्यो बीउ नेपालको सबै क्षेत्रमा राम्रो उत्पादन दिने हुन्छ भन्ने हुँदैन।

भारतको मणिपुरमा प्रसिद्ध चक–हाओ पनि कालो धानको चर्चित प्रकार हो। चक–हाओ सुगन्धित कालो चामलका रूपमा परिचित छ र यसको केही प्रकारमा चामल केही च्यापिने प्रकृतिको हुन्छ। यो मणिपुरको परम्परागत धानसँग जोडिएको छ। त्यसैले चक–हाओलाई नेपालको रैथाने कालो धान भन्न मिल्दैन। यो भारतको मणिपुरसँग सम्बन्धित कालो धान हो।

त्यसैगरी बर्मा कालो धान वा बर्मा धान नामले पनि केही कालो धानका प्रकारलाई चिनाउने गरिएको पाइन्छ। तर नेपालमा ‘बर्मा धान’ भनेर बिक्री वा खेती भइरहेको प्रत्येक बीउ एउटै आधिकारिक जात हो भनेर प्रमाणित नगरी भन्न मिल्दैन। किसानले यस्तो बीउ किन्दा सम्बन्धित कृषि प्राविधिक वा आधिकारिक बीउ स्रोतबाट यसको वास्तविक जात र स्रोतबारे जानकारी लिनु उचित हुन्छ।

यसरी हेर्दा नेपालमा कालो धानको अवस्था निकै विविध छ। एकातर्फ कालो पात्ले, कालो नुनिया, कालो झिनुवा र कालानमकजस्ता स्थानीय तथा रैथाने धान छन् भने अर्कोतर्फ कालो चामल–१ र कालो चामल–२ जस्ता नेपालमा दर्ता भएका जात छन्। यसबाहेक जी–६०, चिनियाँ कालो धान, चक–हाओ र बर्मा कालो धानजस्ता बाह्य स्रोत वा विदेशी प्रकारका नाम पनि खेती तथा बजारमा सुनिन्छन्। त्यसैले ‘कालो धान’ भनेर मात्र सबैलाई एउटै जात ठान्नु हुँदैन।

कालो धानको बजार मूल्यका कारण किसानको आकर्षण बढ्नु स्वाभाविक हो। केही बजारमा कालो चामल प्रतिकिलो ७०० रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यमा बिक्री भएको दाबी सुनिन्छ भने कतिपय ठाउँमा यसभन्दा कम मूल्यमा पनि बिक्री भइरहेको पाइन्छ। यसको मूल्य जात, गुणस्तर, उत्पादन क्षेत्र, प्रशोधन, प्याकेजिङ, बजार र मागअनुसार फरक हुन्छ। त्यसैले ‘कालो चामल जहाँ पनि ७०० रुपैयाँभन्दा बढीमा बिक्री हुन्छ’ भन्ने बुझाइ राख्नु उचित हुँदैन। किसानले आफ्नो स्थानीय बजारमा वास्तविक मूल्य कति छ र खरिद गर्ने व्यापारी वा उपभोक्ता को हुन् भन्ने पहिले बुझ्नुपर्छ।

कालो धान खेतीमा किसानका लागि राम्रो आम्दानीको सम्भावना भए पनि केवल महँगो मूल्य सुनेर ठूलो क्षेत्रफलमा खेती सुरु गर्नु उचित हुँदैन। आफ्नो ठाउँको हावापानी, माटो, सिँचाइ, जातको पाक्ने अवधि, उत्पादन क्षमता, रोग तथा कीराको अवस्था र बजारबारे जानकारी लिनुपर्छ। विशेषगरी बीउको स्रोतमा ध्यान दिनुपर्छ। एउटै नाममा फरक जातको बीउ बिक्री हुन सक्ने भएकाले प्रमाणित वा विश्वसनीय स्रोतबाट बीउ लिनु आवश्यक हुन्छ।

कालो धानको खेती सफल बनाउन उत्पादनपछि बजार व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। खेतबाट राम्रो धान उत्पादन गरे पनि त्यसलाई उचित मूल्यमा बेच्न सकिएन भने किसानले अपेक्षित आम्दानी लिन सक्दैन। त्यसैले किसान समूह, सहकारी वा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर सफा प्रशोधन, राम्रो प्याकेजिङ, आफ्नै उत्पादनको पहिचान र बजार निर्माण गर्न सके कालो चामलबाट राम्रो मूल्य प्राप्त गर्न सकिन्छ।

नेपालमा कालो धानको सम्भावना केवल महँगो चामल बेच्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। यो नेपालको कृषि जैविक विविधता संरक्षणसँग पनि जोडिएको विषय हो। कालो पात्ले, कालो नुनिया, कालो झिनुवा, कालानमक जस्ता स्थानीय धान संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ भने कालो चामल–१ र कालो चामल–२ जस्ता दर्ता भएका जातको उत्पादन प्रविधि र बजार सम्भावनाबारे थप अध्ययन गर्न पनि आवश्यक छ। यसरी रैथाने सम्पदा र नयाँ उच्च मूल्यका जातलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके नेपालमा कालो धानको क्षेत्र विस्तार हुन सक्छ।